رشوه، معضل شوم اجتماعی

لفظ «رشوه» و مفهوم آن از الفاظ و مفاهیم متداولی است که مظاهر آزاردهنده آن در بسیاری از جوامع واز جمله جامعه‌های اسلامی، مشاهده می‌شود.شاید کمتر کسی باشد که لفظ رشوه را نشنیده و یا تا به حال با واقعیت آن در خارج بعنوان حق حساب و پورسانت و هدیه، روبه رو نشده باشد. به شهادت تاریخ، ارتکاب این خیانت با تمام مراحل و صورت های گوناگونی که پیدا کرده، با همه رنگ های متفاوتی که در بستر زمان به خود گرفته جنایت‌های زیادی را به بار می‌آورد.رشوه عبارت است از دادن چیزی به طمع صدور حکمی و یا تسریع انجام کاری و یا رسیدگی به آن خارج از نوبت و حتی برای احقاق حقی و دفع باطلی و یا عکس آن احیای باطل و از بین بردن حق دیگران. در تمام این موارد اخذ رشوه و اعطای آن حرام است و در عرف جامعه همه این موارد از مصادیق رشوه محسوب می شوند، در اصطلاح فقها غالبا رشوه در مورد حکم و قضاوت است، لکن حرمت همه این موارد از ضروریات فقه بلکه از ضروریات اسلام محسوب می‌شود.در پلیدی و حرمت رشوه احادیث فراوانی از اولیای اسلام رسیده است. رسول اکرم (ص) کسانی را که مردم به علم آنها احتیاج دارند و آنان در مقابل از آنها رشوه می خواهند، لعنت کرده است؛ و نیز در کتاب بحارالانوار ازرسول خدا (ص) روایت شده است که فرمود: خدا لعنت کند رشوه گیر و رشوه پرداز و کسی را که دلال میان آنها ست؛ از رشوه گرفتن دوری کنید که این کار بمنزله کفر محض است و شخص رشوه خوار از رحمت خدا به دور است. در هر صورت برکسی پوشیده نیست که رشوه یک پدیده شوم اجتماعی و از مصادیق بارز فحشا و فساد محسوب است. اضافه بر مفاسد فردی، رشوه بزرگ ترین مانع اجرای عدالت اجتماعی و قانون به حساب می آید و رواج این عمل ناصواب موجب می گردد که قانون به سود اغنیا و اقویا اجرا گردد و حقوق ضعیفان پایمال شود، زیرا مستمندان و طبقه متوسط قدرت پرداخت رشوه را ندارند و در نتیجه قوانین بازیچه ای در دست اغنیا و اقویا برای ادامه ظلم و ستم و تجاوز به حقوق آنان (مستمندان و ضعیفان) خواهد شد. بدین سبب در هرجامعه ای رشوه نفوذ کند، شیرازه زندگی جامعه از هم پاشیده می شود و تبعیض و بی عدالتی رواج می یابد، جالب آن که وقاحت رشوه یک امر فطری و عقلی است، به همین دلیل رشوه گیران تحت عناوین حق و حساب ،حق الزحمه و هدیه و انعام این عمل را توجیه می کنند و مشروع جلوه می دهند ولی روشن است این تغییر نام ها به هیچ وجه تغییری در ماهیت آن نمی دهد و در هر صورت پولی که از این طریق گرفته می شود حرام و نامشروع است.رشوه از ضعف فرهنگی و فقر مذهبی ناشی می‌شود، در جامعه‌ای که مفاهیم بلند ایمان عدالت، قانون و قضاوت‌های عادلانه رو به ضعف بگذارد، رشوه رایج می‌شود. متخلفان و متجاوزان میدان را مناسب دیده به تاخت و تاز مشغول می‌شوند و از اجرای عدالت هراسی ندارند؛ زیرا با اعطای مبلغی به قاضی یا منشی و دادیار جلوی اجرای حکم گرفته می شود، در نتیجه مستمندانی که حق آنها ضایع شده و حتی پول ابطال تمبر در دادگستری را ندارند از شکواییه صرف نظر می‌کنند. در کل باید گفت کتاب های فقهی و روایی غالبا متعلق رشوه را، حکم قاضی بیان کرده اند. با این که در برخی از روایات و فتاوا هدیه دادن به سردمداران و کارگزاران حکومت رشوه تلقی شده است ولی آن چه به اتفاق آرای فقیهان بزرگ فرموده اند این است که: اخذ مال بدین شیوه ولو اینکه عنوان رشوه هم صدق نکند، در حرمت به رشوه ملحق می شود و یا به عنوان اکل مال به باطل حرمت پیدا می کند و به هر حال از گناهان کبیره محسوب می گردد. به ویژه اگر رواج این گونه مبادله ها باعث اختلال در نظام و سلب اعتماد عمومی گردد، حرمتش تشدید و کیفرش زیادتر خواهد بود.رشوه یک پدیده شوم اجتماعی است و از مصادیق بارز فحشا و فساد محسوب می شود. اضافه بر مفاسد فردی بزرگ ترین مانع اجرای عدالت اجتماعی و قانون به حساب می آید و سبب می شود، قوانین که قاعدتا باید حافظ منافع طبقات ضعیف باشد به سود مظالم طبقات نیرومند که باید قانون آنها را محدود کند، بکار می افتد.