سایت حقوقی وکیل محمد مقصود وکیل محمد مقصود ؛ وکالت و مشاوره در امور حقوقی
در قانون مدنی و برخی قوانین پراکنده، بایدها و نبایدهای متعددی برای عمل زوجین نسبت به یکدیگر پیش‌بینی شده است. قوانین خانواده بخش مهمی از مقرراتی است که مورد توجه حقوقدانان قرار دارد و از سوی آنها مورد بررسی قرار می‌گیرد. اما در حقوق، همه متفق‌القول هستند که آنچه حرف اول را در کانون خانواده می‌زند، اخلاق است.
زمانی سخن از قانون پیش می‌آید که اخلاق در تنظیم روابط زوجین ناکام مانده باشد. یکی از جلوه‌های اخلاق که در کتاب و سنت مورد توجه قرار گرفته، حسن معاشرت است. این موضوع از فقه به قانون مدنی هم راه یافته است و یکی از تکالیف مشترک زوجین محسوب می‌شود. در ادامه در گفت‌وگو با کارشناسان به بررسی این تکلیف زوجین می‌پردازیم.
اهمیت حسن معاشرت
یک حقوقدان برجسته در حوزه حقوق خانواده در باب اهمیت حسن معاشرت و رعایت اخلاق در روابط خانوادگی می‌گوید: ازدواج و همسرگزینی یکی از مسایل و موضوعات مهم در زندگی فردی و اجتماعی انسان‌های متمدن است.دکتر اسدالله امامی ادامه می‌دهد: یکی از شرایط اساسی در تشکیل خانواده موفق، وجود تفاهم بین طرفین قرارداد ازدواج است، اگر جهت فکری تفاهم واقعی وجود داشته باشد، در طول زندگی مشترک احترام متقابل و حسن معاشرت دایمی بین زوجین برقرار خواهد بود و تسکین روان رحمت و مودت بین زوجین مذکور در آیه ۲۱ سوره روم:«و من آیاته ان خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا الیها و جعل بینکم موده و رحمه» محقق می‌شود.
مفهوم حسن معاشرت
مولف کتاب مختصری در حقوق خانواده در ادامه به ماده ۱۱۰ قانون مدنی که بیان می‌دارد «زن و شوهر مکلف به حسن معاشرت با یکدیگرند» اشاره می‌کند و در تعریف حسن معاشرت می‌گوید: حسن معاشرت به معنای خوش رفتاری و برخورد شایسته در حد متعارف است و معیار حسن معاشرت، عرف زمان ومکان سکونت زوجین است و معیاری در قانون پیش بینی نشده است.دکتر اسدالله امامی ادامه می‌دهد: در آیه ۱۹ سوره نساء آمده است «عاشروهن بالمعروف» یعنی با زنان خود حسن معاشرت در حدود متعارف داشته باشید. این حقوقدان تاکید می‌کند: البته منظور این نیست که فقط مردان مکلف به حسن معاشرت با زنان هستند، چون در صدر اسلام مردان اغلب با زنان خود رفتار خشونت آمیز داشته‌اند. در آیه به مردان امر به حسن معاشرت شده است ولی حسن معاشرت در خانواده باید طرفینی باشد و ازاین جهت تفاوتی میان زن ومرد وجود ندارد همان طور که قانون مدنی تفاوتی بین زوجین قایل نشده است
تاثیر سوءرفتار در کانون خانواده
این حقوقدان حسن معاشرت و خوش رفتاری را عامل اصلی رشد معنویت و زمینه‌ساز آسایش و آرامش در کانون خانواده و پایه رشد فکری و تربیت صحیح فرزندان توصیف می‌کند و اظهار می‌دارد: سوءمعاشرت به معنای ناسازگاری و بد رفتاری و برخورد خشونت‌آمیز و ناسزاگویی اعضای خانواده با یکدیگر است که گاهی خانواده را به میدان جنگ تبدیل می‌کند و لطمات شدیدی به زوجین و فرزندان آنان وارد می‌کند که ممکن است کار به جنون کشیده شود و سرانجام کانون خانواده ممکن است متلاشی شود. وی معتقد است: آثار شوم سوءرفتار به جامعه هم سرایت خواهد کرد.به همین دلیل است که ماده ۱۱۰۴ قانون مدنی می‌گوید:«زوجین باید در تشیید مبانی خانواده و تربیت اولاد خود با یکدیگر معاضدت کنند.»این عضو هیئت علمی دانشگاه می‌افزاید: سوءمعاشرت و بدرفتاری زوجین اقدامی خلاف قانون و ضد دین و مغایر اخلاق حسنه است. با توجه به آثار سویی که سوءمعاشرت در پی دارد، هیچگاه نمی‌توان انتظار داشت که تاثیر مثبتی بر جای گذارد، ولی برای حفظ کانون خانواده کافی نیست. اما اخلاق پسندیده و رفتار نیکو بهترین وسیله ضمانت از کانون خانواده و تربیت صحیح فرزندان است که متاسفانه در حال فروپاشی و اضمحلال است. وی در پایان می‌گوید: پیشنهاد بنده برای حفظ و حمایت ازخانواده این است که به دختران و پسران آماده ازدواج از جهت اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی و روانشناختی آموزش‌های لازم قبل از تشکیل خانواده داده شود که متاسفانه هیچگونه برنامه و برنامه‌ریزی در این زمینه وجود ندارد.
حقوق متقابل زوجین
یک وکیل پایه یک دادگستری نیز در خصوص حقوق و وظایف قانونی زوجین در برابر یکدیگر به «حمایت» می‌گوید: در قانون مدنی برای هریک از زوجین حقوق و تکالیفی درنظر گرفته شده است. برخی از این حقوق و تکالیف اختصاصی و برخی دیگر مشترک بین زن و مرد می‌باشد.مجتبی زمانی ادامه می‌دهد: «حسن معاشرت» یکی از تکالیفی است که رعایت آن به عهده زوجین قرار دارد و با وجود اینکه در ماده ۱۱۰۳ قانون مدنی از حسن معاشرت نام برده شده است و زوجین مکلف به رعایت آن در روابط زناشویی شده‌اند، اما تعریفی از حسن معاشرت به عمل نیامده است.این کارشناس حقوقی در ادامه به تعریف حسن معاشرت می‌پردازد و می‌گوید: «حسن معاشرت» در لغت به معنای به نیکویی با هم زندگی کردن است و از فحوای مواد ۱۱۰۲ به بعد قانون مدنی چنین به نظر می‌رسد که مراد از حسن معاشرت، همه اموری است که رعایت آنها توسط زوجین باعث سعادت و کامیابی در زندگی مشترک است. وی معتقد است: رفتار و کردار و گفتاری که مصداق حسن معاشرت محسوب می‌شود، تعیین شده و حصری نیست و نمی‌توان به طور قطع این امور را تعیین کرد. زیرا مصادیق حسن معاشرت در هر زمان و مکانی، ممکن است متفاوت باشد و بعید هم نیست که عدم تعیین مصادیق حسن معاشرت در قانون مدنی نسبی بودن آن باشد. زمانی ادامه می‌دهد: قانونگذار با تاکید بر رعایت حسن معاشرت و بدون تعیین مصادیق آن به عرف اجتماعی توجه خاص دارد و زوجین را طبق عرق زمانی و مکانی آنها مکلف به رعایت اموری می‌داند که این امور ضامن سعادت و خوشبختی آن‌هاست. بنابراین زوجین پیوسته باید با یکدیگر با خوشرویی و محبت رفتار کنند و از سوء معاشرت با یکدیگر بپرهیزید.خداوند متعال درآیه ۱۹ سوره نساء می‌فرماید: «عاشروهن بالمعروف» با همسرانتان با اخلاق نیکو معاشرت کنید. منظور از معروف رفتار مطابق عرف شریعت اسلام است. زن و شوهر باید در رابطه خود دستورات ارشادی دین مبین اسلام و آنچه را که حسنه به شمار می‌رود رعایت کنند و اموری را که از نظر شریعت مکروه و ناپسند است ترک کنند. زمانی در مورد تاثیر پیروی از معروف می‌گوید: متابعت از معروف شریعت موجب می‌شود بین زوجین مودت و رحمت برقرار شود و خود به خود زندگی مشترکشان را به سوی سعادت و خوشبختی هدایت کند.وی با اشاره به ماده ۱۱۰۳ قانون مدنی می‌گوید: در اینکه آیا تخلف از حکم ماده ۱۱۰۳ قانون مدنی ضمانت اجرا دارد یا نه، اتفاق‌نظر وجود ندارد. برخی از حقوقدانان حکم مندرج در ماده ۱۱۰۳ را فقط یک حکم ارشادی می‌دانند و در مقابل، عده‌ای دیگر تخلف از حکم مندرج در این ماده را واجد ضمانت‌اجرا می‌دانند.
مرز میان حسن‌معاشرت و سوءمعاشرت
این وکیل دادگستری در ادامه به بررسی مفهوم سوءمعاشرت و مرز آن با حسن معاشرت می‌پردازد و می‌گوید: مرز بین حسن معاشرت و سوءمعاشرت، دقیقا تعیین نشده است. اما به طور کلی می‌توان گفت خروج از این مرز و تغییر آن به سمت سوءمعاشرت، زوجه را مصداق نشوز قرار می‌دهد و در چنین موضعی، نفقه او ساقط می‌شود. زمانی خاطرنشان می‌کند: در جایی‌که زوج از حد معروف خارج شده و اعمال و رفتار او عنوان سوءمعاشرت به خود بگیرد، تا حدی‌که ادامه زندگی مشترک را برای وی غیر ممکن گرداند، همسر می‌تواند برای اخذ حکم طلاق به محکمه مراجعه کند.این کارشناس حقوقی خاطرنشان می‌کند: از آن جا که احکام قانون مدنی در باب نکاح و طلاق منبعث از دستورات دین مبین اسلام است، قانونگذار ضمن ملحوظ نظر قرار دادن دستور آیه ۱۹ سوره مبارکه نساء، به زوجین متذکر می‌شود که ازدواج و زناشویی صرف نظر از قواعد الزامات قانونی، نیازمند رعایت اصول والای اخلاقی و دینی است و بدون در نظر گرفتن این اصول اخلاق و دینی، زندگی مشترک به سر منزل مقصود نخواهد رسید. یک وکیل دادگستری معتقد است قران کریم حسن معاشرت را اصل حاکم بر روابط زوجین می‌داند و ۳۹ آیه در قرآن لفظ معروف را که نماد معاشرت زوجین در کانون خانواده است، تکرار می‌کند. اکبر اناری کندری ادامه می‌دهد: اصل معروف موازنه‌ای را در نظام خانوادگی برقرار می‌سازد و معاشرت به معروف و معاضدت و تشیید همان چیزی است که قوانین جمهوری اسلامی ایران زوجین را ملزم به رعایت آن می‌کند.وی ادامه می‌دهد: حسن معاشرت، تبلور حاکمیت اصل معروف در زندگی است که مایه استحکام بنیان خانواده است. وی می‌گوید: عمل به معروف بر تمامی ارتباطات زوجین و حتی نحوه ارتباط والدین با کودک سایه انداخته است. اناری کندری می‌گوید: از مصادیق اصل معروف در نظام حقوقی خانواده می‌توان به تامین نفقه زوجه و طفل، رعایت معروف در حین طلاق و پرداخت حقوق زوجه بعد از طلاق، عمل به معروف و رعایت حسن معاشرت از سوی زوج و زوجه را که در تحکیم مبانی خانواده نقش به سزایی دارد، نام برد و از آنجا که خانواده مهم ترین تجلی‌گاه اصل معروف است، خداوند متعال زوجین را به رعایت این اصل توصیه می‌کند و همواره ایشان را به کسب فضایل در روابط مشترک دعوت می‌کند.
مفهوم حسن معاشرت به معروف
این وکیل دادگستری می‌گوید: معاشرت به دلیل ساختار واژگانی، از مفاهیم اجتماعی و دوسویه است(باب مفاعله) که هر گاه که قید و پسوندی بدان افزوده نشود، گزینه‌های چندی در آن جای می‌گیرد. معاشرت مردان با مردان، زنان با زنان، مردان با زنان در جامعه و مردان با زنان در درون خانواده که مهم ترین آنها گزینه اخیر است. وی می‌گوید: در تفسیر المنار آمده است: در مفهوم معاشرت، مشارکت و برابری نهفته است. یعنی ای مردان با زنان بر اساس متعارف رفتار کنید و زنان باید با مردان بر پایه معروف معاشرت داشته باشند. این کارشناس حقوقی در ادامه، برخی از مصادیق عمل به معروف از جانب شوهر در کانون خانواده را برمی‌شمرد. وی در این رابطه، عمل به معروف با مادر فرزند را، یکی از مصادیق نام می‌برد. علاوه بر این می‌توان به عمل به معروف در تامین رزق مادر، عمل به معروف در مراحل طلاق و موادی از این قبیل را نام برد که علاوه بر اینکه موافق عقل و اخلاق است، بلکه دلایلی هم از سنت می‌توان برای آن یافت.چنانکه کارشناسان در گفت‌وگو با «حمایت» مورد تاکید قرار دادند، یکی از مهم ترین وظایفی که زوجین در برابر یکدیگر دارند، حسن معاشرت نسبت به یکدیگر است. این تکلیف، قبل از ورود به دایره قانون، یک تکلیف اخلاقی محسوب می‌شده است که به تدریح تبدیل به یک تکلیف قانونی هم درآمده است. اما در قانون، حسن معاشرت تعریف نشده است. بنابراین برای آشنایی با تعریف آن هم باید به سراغ پیشینه فقهی و اخلاقی آن رفت.