سایت حقوقی وکیل محمد مقصود وکیل محمد مقصود ؛ وکالت و مشاوره در امور حقوقی
هر نفسی محترم است. حق حیات چه در ادیان الهی و چه در کتاب‌های حقوقی محترم شمرده شده است. اصلا قوانین وضع می‌شوند تا این حق طبیعی برای هر فرد محفوظ باقی بماند.
در عین حال با احترام به اراده و اختیار افراد باید دانست که در برخی مواقع چه شرع و چه قانون اجازه هر کاری را حتی با نفس خود به افراد نداده و برخی امور را برای افراد محدود کرده است. از جمله این امور آسیب‌رساندن به بدن و خودکشی است که چه در قرآن و چه در احادیث، امری نهی شده است. از این رو به بررسی حقوقی شرعی مرگ از روی شفقت در گفت‌وگو با کارشناسان حقوقی می‌پردازیم.
نهی شارع از مرگ خودخواسته
گاهی شرایط آن‌قدر اسفناک و سخت می‌شود که ایمان انسان‌ها در ورطه آزمون قرار گرفته و آزمایشی سخت از سوی خداوند پیش می‌آید. وقتی راهی برای بهبود از دیدگاه علم پزشکی نیست، وقتی چند سالی می‌شود که بدون پیشرفت و البته پسرفتی مانند تکه‌ای گوشت روی تخت افتادی، ایمان می‌خواهد که التماس نکنی و مرگ را خودت صدا نزنی. اما عده‌ای با التماس‌های فراوان و با سوءاستفاده از ترحم اطرافیان می‌خواهند که به زندگی خود پایان دهند و بر این اساس یا خود یا یکی از نزدیکانشان این کار را انجام میدهد. اما شرع در این‌باره چه می‌گوید؟
در این‌باره خداوند در آیه ۲۹ سوره نساء می‌فرماید:«ولا تقتلوا انفسکم ان الله کان بکم رحیما» به این معنی که «خودتان را نکشید، به درستی که خداوند نسبت به شما مهربان است».
همین‌طور در آیه ۳۳ سوره اسراءآمده که «ولاتقتلوا النفس التی حرم الله الا بالحق» به این معنی که «هرگز نفس محترمی را که خداوند آن را محترم داشته و قتلش را حرام کرده نکشید، مگر به حق.» البته شبیه مضمون آیه ۳۳ سوره اسراء در آیه ۶۸ سوره فرقان هم آمده است که خداوند می‌فرماید: «ولایقتلون النفس التی حرم الله الا بالحق» یعنی اینکه «نفس محترمی را که خداوند حرام کرده به قتل نمی‌رسانند مگر به حق.»
در مجموع، براساس آیات قرآن کریم، این نتیجه حاصل می‌شود که خودکشی و انتحار حرام است. البته به جز آیات در احادیث بسیاری نیز در نهی این اقدام بیان شده است. مثلا امام صادق(ع) در رابطه با نهی خودکشی فرمودهاند که «کسی که عمدا خود را بکشد، برای همیشه در آتش جهنم خواهد بود». همچنین حضرت علی(ع) در این‌باره فرمودهاند که «مومن ممکن است به هر نوع مرگی بمیرد، اما خودکشی نمی‌کند». پس کسی که بتواند خون خود را حفظ کند و با این وجود از قاتل خود جلوگیری نکند تا کشته شود، قاتل خود خواهد بود. با این حال عده‌ای نسبتا زیاد بر اساس دلایلی مختلف از جمله بیماری صعب‌العلاج مستقیم یا غیرمستقیم
با اراده خود می‌میرند.
نهی مرگ از روی ترحم در ادیان مختلف
از جمله عناوینی که به اتانازی گفته می‌شود، مرگ شیرین و یا مرگ خودخواسته است. اما در حقوق موضوعه کشور ما چنین عنوانی وجود ندارد، دکتر بهزاد رضوی فرد، عضو هیئت علمی گروه حقوق جزا و جرم شناسی دانشگاه علامه طباطبایی؛ با اشاره به این نکته به «حمایت» می‌گوید: در ماده ۲۰۷ قانون مجازات اسلامی عنوان میکند که قتل با اجازه فرد نیز امری نهی شده و جرم محسوب می‌شود.
وی ادامه میدهد: همچنین اصل ۱۶۷ قانون اساسی اجازه بررسی این موضوع را از باب فقهی داده است. در قرآن آیات مختلفی وجود دارد که انسان را از کشتن خود نهی کرده است، نه اجازه کشتن خود را داده و نه کشتنی خودخواسته توسط فردی دیگر، در آیه ۲۵ سوره بقره نیز این امر وجود دارد.
عضو هیئت علمی گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی عنوان میکند: نکته دیگر در رابطه با قتل عمد و قصد کشتن است که بر اساس درخواست فرد و بیمار خاص خودکشی با واسطه و یا خودکشی به وسیله قطع درمان توسط پزشک یا پرستار ممکن است رخ دهد که این دو با یکدیگر متفاوت است این دو منطبق بر بند (الف) و (ج) ماده ۲۰۶ قانون مجازات اسلامی نبوده، اما عدم انطباق باعث نمی‌شود ممنوعیت نداشته باشند. این نوع قتل را عده‌ای عمدی و عده‌ای غیرعمدی می‌نامند که من معتقدم در این صورت قتل غیرعمد است. همچنین لازم به ذکر است که آیت‌‌الله مکارم شیرازی در استفتائات خود معتقدند که قتل انسان مطلقا جایز نیست، حتی از روی ترحم و با اجازه خودش .
دکتر رضوی‌فرد خاطرنشان میکند: این نوع نگاه محض، بدون ارزش دینی به زندگی است و نگاه غرب نیز به اتانازی متاثر از همین نگاه و خودگرایی اخلاقی است. اما این نگاه نه تنها برای مسلمانان معنا نداشته بلکه در ادیان دیگر الهی از جمله مسحیت نیز نهی شده است. واتیکان نیز با این موضوع کنار نیامده و مسیحیت هم اجازه خودکشی نمی‌دهد.
وی با اشاره به
آیه ۵۵ سوره بقره و توصیه به تامل در معنی این آیه می‌گوید که با تامل در معنی این آیه متوجه می‌شویم که از قبل نیز خداوند اعلام کرده که زندگی همیشه یکنواخت نیست و سختی‌هایی در آن وجود دارد و البته برای تحمل این سختیها به صابران بشارت داده شده است. دکتر رضوی این نکته را نیز یادآور می‌شود که بزرگانی مانند شهید مطهری گفته‌اند که تحمل سختیها مقدمه پیشرفت است و در عین حال اعتقاد به عالم و متافیزیک ایجاب میکند که انسان‌ها سعه صدر به خرج دهند تا موجبات پاک شدنشان از گناه فراهم شود.
اتانازی، قتل عمد است
حال نیاز به بررسی این موضوع است که قانون با مرتکبان قتل افراد صعب‌العلاج، ولو با رضایت قلبی خود فرد چه میکند؟! قانون ما اتانازی را به رسمیت نشناخته است. به این اعتبار افرادی که به درخواست بیماران صعب‌العلاج از آنان سلب حیات کنند، مرتکب قتل عمد می‌شوند. منصور رحمدل، عضو هیئت علمی دانشکده حقوق تهران مرکز؛ با اشاره به این نکته به «حمایت» می‌گوید: بر این اساس افرادی که با رضایت بیمار صعب‌العلاج، به زندگی او پایان می‌بخشند، مشمول عمومات مربوط به قتل عمد خواهند بود و به درخواست اولیای‌دم قابل قصاص هستند.
وی ادامه میدهد: با توجه به اینکه قصاص حق اولیای دم است، ممکن است با توجه به اوضاع و احوالی که در آن سلب حیات صورت می‌گیرد و به خصوص با توجه به رضایتی که خود مقتول به قتل داشته، خواهان قصاص نشوند؛ در این صورت عمل فرد مشمول ماده ۶۱۲ قانون مجازات اسلامی خواهد بود. این مدرس دانشگاه می‌افزاید: بر اساس گفته‌های فوق، دادگاه برای قاتل می‌تواند بین ۳ تا ۱۰ سال مجازات حبس تعیین کند.
ترک معالجه بیمار جایز نیست
ترک معالجه بیمار که منجر به مرگ وی شود، جایز نیست. فلسفه اذن حیات، اجازه چنین کاری را نمی‌دهد این روش از سوی فقه مردود است. بهزاد رضوی‌فرد عضو هیئت علمی گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به نکته فوق می‌گوید: در واقع اتانازی بحثی است که با مساله ارزش‌ها و اخلاق ارتباط پیدا میکند، برخی‌ها می‌گویند حیات و زندگی حد اعلای خوبی است، هر خوبی دیگری با وجود حیات معنا پیدا میکند، در واقع شرط لازم برای هر ارزش دیگر، دنیا داشتن حیات است.وی ادامه میدهد: موافقان اتانازی به گونه‌ای معتقدند ارزش مافوق حیات وجود ندارد و بر این اساس و با استدلال به اینکه حقوق فردی از حق حیات بالاتر است و اینکه احساس فرد را از بهره‌بری در این حق مهم می‌دانند، و همچنین توجه به این نکته که کیفیت حیات را مهم‌تر از خود حیات دانسته‌اند اجازه خودکشی در شرایطی که فرد تشخیص دهد از زندگی خود لذت نمی‌برد، را می‌دهند.دکتر رضوی‌فرد می‌افزاید به نوعی این افراد آرامش را حق خود دانسته و با خاتمه دادن به زندگی سخت، موجب آرامش خود می‌شوند!او معتقد است که برخی از پزشکانی که به مرگ بیماران صعب‌العلاج خود کمک می‌کنند، با این دید به قضیه نگاه می‌کنند که زنده بودن بیمار منفعتی ندارد. او می‌گوید: البته این موضوع اصول اولیه پزشکی را که حفظ حیات بیمار است زیر سوال برده و در تعارض با دیگاه پزشکی حرفه‌ای قرار دارد. دکتر رضوی‌فرد با اشاره به دیدگاه افرادی که این موضوع را با اصل احترام به بیمار در حقوق پزشکی توجیه می‌کنند، عنوان میکند که در حالی که پزشک به واسطه علم خود موظف است بر اساس اصول حرفه‌ای اقدامات لازم را برای ممانعت از مرگ بیمار ارایه دهد، چنین دیدگاهی قابل قبول نیست.
ارتباط اتانازی با ماده ۲۶۸ قانون مجازات
با وجودی که قانون به صورت اخص در رابطه با مرگ خودخواسته وجود ندارد، اما از برخی مواد قانونی می‌توان تعبیر کرد که قانونگذار این موضوع را به شدیدترین لحن نهی کرده است. دکتر رحمدل با اشاره به این نکته که ممکن است بتوان اتانازی را با ماده ۲۶۸ قانون مجازات اسلامی مرتبط دانست، می‌گوید: در ماده مزبور قانونگذار به مجنی‌علیه اجازه عفو جانی را داده است. بحثی که در مورد این ماده وجود دارد آن است که اولا قانونگذار در سال ۱۳۷۰ نسبت به سال ۱۳۶۲ با چرخشی ۱۸۰ درجه‌ای به وضع این حکم پرداخته است. چرا‌که در قانون حدود و قصاص و دیات سال ۱۳۶۲ تصریح شده بود که مجنی علیه فاقد اختیار گذشت است. ثانیا قصاص را که حقی برای اولیای دم است و بعد از قتل ایجاد می‌شود برای خود مجروح تصور کرده است و می‌توان گفت از موارد اسقاط ما لم یجب است.وی ادامه میدهد: همچنین با حکم ماده ۲۶۸، این بحث مطرح می شود که وقتی شخص در حالتی است که به عنوان مجنی‌علیه قرار می‌گیرد، می‌تواند از قصاص صرف‌نظر کند، ولی در فرضی که در سلامت کامل عقل است نتواند از قصاص صرف‌نظر کند؟ مثلا در فرض اتانازی.این مدرس دانشگاه می‌گوید: جمیع این‌‌ها ممکن است این تصور را ایجاد کند که فرد می‌تواند از دیگری خواهد که وی را مصدوم و مجنی‌علیه کند و بعد بتواند اسقاط حق قصاص کند.دکتر رحمدل خاطرنشان میکند: البته ممکن است در پاسخ به این مشکل گفته شود که حکم ماده ۲۶۸ به معنی تجویز ایراد صدمه نیست، بلکه منظور قانونگذار آن است که اگر شخص مجنی‌علیه واقع شد می‌تواند گذشت کند نه اینکه خود را در معرض جنایت قرار دهد و بعدا از قصاص گذشت کند. هر چند این پاسخ منطقی است ولی تردیدی در ایراداتی که مطرح شد نیست و حکم ماده ۲۶۸ با موازین یک جامعه منظم سازگاری ندارد. وی با اشاره به این نکته که از دیدگاه شرعی نیز چنین عملی تجویز نمی‌شود، می‌گوید: اعتقاد بر این است که حیات موهبتی الهی است و انسان یا دیگری حق ندارد از انسانی سلب حیات کند.
کشورهایی پذیرنده مرگ از روی شفقت
مرگ از روی شفقت تنها در ۳ یا ۴ کشور دنیا پذیرفته شده است. دکتر رضوی‌فرد می‌گوید: هلند بلژیک و سوئد به صورت قانونی اتانازی را پذیرفته‌اند البته با شرایط خاص و بررسی پزشکی.وی همچنین عنوان میکند که از سال ۲۰۰۶ در ایالات اورگان آمریکا، مرگ از روی ترحم یا شفقت پذیرفته شده است، در فرانسه هم مدتی در این مورد بحث شد ولی به نتیجه ای منجر نشد.دکتر رحمدل در رابطه با قوانین دیگر کشورها درباره مرگ خودخواسته، نیز می‌گوید: در برخی کشورها مانند هلند، سوئد، بلژیک و چند ایالت از ایالات متحده آمریکا شامل اورگان، واشنگتن و مونتانا، اتانازی به روش غیرمستقیم، قانونی است.وی ادامه میدهد: البته کمیسیون پزشکی باید وضعیت بیمار را کاملا بررسی کند. در سوئد کلینیکی وجود دارد که بیماران سراسر اروپا از مدت‌ها قبل وقت می‌گیرند تا به آنجا بروند و اقدام به اتانازی کنند. در استرالیا هم که اتانازی غیرقانونی است، یک بیمارستان دریایی مجهز روی یک کشتی، اتانازی را انجام میدهد.
فریز کردن چه حکمی دارد؟!
ریسک برجان انسان جایز نیست. دکتر رضوی‌فرد با بیان این جمله در ابتدای سخنان خود در رابطه با فریز کردن افراد دارای بیماری صعب‌العلاج به امید زنده‌شدن در سال‌های آتی و با بهره‌گیری از تکنولوژی پیشرفته می‌گوید: ریسک در رابطه با جان انسان در حالی که امکان برگشت وجود ندارد، جایز نیست. دکتر رضوی‌فرد این نکته را نیز مانند اتانازی دانسته و می‌گوید: فریز کردن افراد همان حکم اتانازی را داراست.
لازم به ذکر است که حکم اتانازی در کشور ما از منظر فقهی پاسخ داده شده و حرام است. دکتر رضوی‌فرد در انتهای صحبت‌هایش با اشاره به نوع دیگری از اتانازی تحت عنوان اتانازی انفعالی خاطرنشان میکند که نوعی اتانازی انفعالی وجود دارد، شرع در این‌باره بیان میکند که در صورتی که معالجه وظیفه الزامی برای پزشک نباشد و وظیفه او محسوب نشود، ترک درمان حرام نیست. شاید بتوان به شیوه ترک درمان ،اتانازی انفعالی را انجام داد که در آن مسئولیتی را نیز نپذیرفت. اما در نهایت باید بدانیم که از نظر شرع مرگ از روی شفقت حرام است.شاید جز ایمان به خدا و اعتماد به وعده‌های الهی هیچ‌چیز نتواند باعث شود، فرد چندین‌سال وضعیت ناراحت‌کننده خود را تحمل کرده و دم بر نیاورد، هر چند کم نیستند کسانی که در جهان با کوچکترین سختی و ناملایماتی دست به خودکشی زده یا از دوستانشان می‌خواهند به زندگی آنها پایان دهند. اما در عین حال تعداد افرادی که با ایمان به مبدا حیات خود از ثانیه، ثانیه زندگی سختشان استفاده می‌کنند، کم نیستند.
حمایت:۱۲/۲/۱۳۹۱