سایت حقوقی وکیل محمد مقصود وکیل محمد مقصود ؛ وکالت و مشاوره در امور حقوقی
کارشناسان و نمایندگان مجلس بر لزوم تدوین طرحی جامع برای جایگزینی قوانین مهریه تاکید دارند؛
مهریه سنتی اسلامی و پسندیده در جامعه ایرانی است. در انجام هر کار حسنه‌ای اگر از حد تعادل پا را فراتر بگذاریم می‌توانیم آن را به امری سیئه تبدیل کنیم. به نظر می‌رسد که برخی نگرش‌ها بر این باور صحیح شرعی، آن را به ورطه‌ای نامناسب کشانده است. حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی از مراجع بزرگ تقلید نیز بر این عملکرد انتقاد داشته و تغییر برخی از قوانین مرتبط با مهریه را در کشور خواستار شده‌اند.
ایشان راهکاری را نیز بدین منظور ارایه کرده‌اند. نمایندگان مجلس و کارشناسان حقوق خانواده نیز هم‌صدا با این مرجع تقلید درباره اصل لزوم تغییر این قوانین و راهکارهایی که در این رابطه قابل ارایه است، اظهار نظر کرده‌اند. در این باره روز گذشته گزارش مفصلی درصفحه ۳ منتشر شد که بر تغییر رویکرد قوه قضاییه نسبت به اثبات اعسار و محکومیتهای مالی مرتبط با عدم پرداخت مهریه اشاره کرده است. در این گزارش بر آنیم تا بگوییم غیر از این تغییر که در جای خود قابل ستایش است، اشکالات دیگری در قوانین مربوط به مهریه کشور وجود دارد که لزوم تصویب قانونی جامع را در این زمینه نشان می دهد.
فلسفه وجودی مهریه رفته رفته به دست فراموشی سپرده می‌شود و این عنوان ابزاری برای زندانی کردن مردان شده است. قوانین پاسخگو نیست آیا فقط فرهنگ‌‌سازی جواب می‌دهد یا می‌توان با وضع قانون جدید هم از این روند ممانعت به عمل آورد؟ این سوالی است که در ادامه سعی شده در گفت‌وگو با نمایندگان مجلس و کارشناس حقوق خانواده پاسخی برای آن یافت شود.مهریه یعنی میزان مهری که زوج به همسرش دارد. یعنی بهایی برای دوست‌داشتن. چیزی که هم‌اکنون به بهای جداشدن تبدیل شده است. فلسفه وجودی چنین قانونی در اسلام حفظ بنیان خانواده بوده و اکنون این وسیلهای تهدیدآمیز شده برای فروپاشی خانواده. چند روز قبل یکی از مراجع تقلید درباره قوانین مهریه صحبت‌هایی را مطرح و درباره افزایش افرادی که به دلیل نپرداختن مهریه در زندان به سر می‌برند هشدار داد. حال به این بهانه درباره نقص‌هایی که در قوانین موجود کشور برای پرداخت مهریه وجود دارد با کارشناسان گفت‌وگو کرده و سعی خواهیم کرد راهکاری مناسب برای این معضل بیابیم.
انواع مهریه
در کشور ما سه نوع مهریه طبق قانون و شرع وجود دارد. مهرالمسمى، مهرالمثل و مهرالمتعه.مهرالمسمى میزان مهریه‌‌ای است که در حین عقد ازدواج با توافق طرفین (زوج و زوجه) تعیین می‌شود. این مهر میزانی معین دارد که با توافق دو طرف عقد یا شخصى که زن و مرد برای داوری انتخاب کرده‌اند، به عنوان مهریه تعیین مى‌شود. این مهر هیچ محدودیتی نداشته و تنها باید طوری تعیین شود که دارای ارزش اقتصادی بوده و قابل تملک باشد. اما مهرالمثل، مهریه‌ای‌است که اگر زن و مرد در وهله اول با یکدیگر در مورد آن توافق نکرده باشند و یا چیزی که توافق شده باطل باشد، توسط کارشناس قضایی تعیین می‌شود. در این صورت است که برحسب عرف و عادت و با توجه به وضع زن از لحاظ سن، زیبایى، تحصیلات، موقعیت خانوادگى و با در نظر گرفتن مکان و شرایط و اوضاع و احوال و امثال این‌ها تعیین می‌شود.حالت دیگر زمانی است که مرد اقدام به طلاق زن، قبل از زناشویى و قبل ازتعیین مهرکند. زن مستحق مهر نیست ولیکن بر عهده مرد است که مهرالمتعه را به زن پرداخت کند. مهرالمتعه هدیه‌اى است که مرد برحسب وضعیت و امکانات مالى خود (اگر ثروتمند باشد بیشتر و اگر فقیر باشد به اندازه دارایى خود) به زن پرداخت مى‌کند. تفاوت این مهر با دو نمونه قبلی این است که این مهر توسط مرد تعیین مى‌شود. در صورت اختلاف بر مقدار مهرالمتعه، حاکم مقدار آن را تعیین مى‌کند.
تاریخچه مهریه
مهریه در ایران و حتی در زمان زرتشتیان وجود داشته است و یکی از ارکان ازدواج بوده اما به طور تاریخی با توجه به تحقیقات انجام شده به نظر می‌رسد که اگر بخواهیم تاریخ و پیشینه مهریه را بررسی کنیم مردان از زمان‌های گذشته برای جلب نظر همسر مورد علاقه خود هدیه‌ای می‌دادند تا بتوانند بدین روش نظر همسر مورد علاقه خود را به دست‌آورند. در آن زمان پرداخت مهریه از سوی مرد نشانه صداقت و علاقه محسوب می‌شده است.در قرآن کریم نیز این موضوع به وضوح وجود دارد. مثلا در آیه ۴ سوره نسا‌آمده است مهر زنان را صداق دهید. کارشناسان دین از تفسیر کلامی که خداوند در این سوره به کار برده است، می‌گویند که صداق از ریشه صدق گرفته شده و به معنی صداقت است و نکته جالب و لطیف این است که دادن مهریه از طرف مرد نشانه صداقت، راستگویی علاقه و محبت وی به زن و تشکیل خانواده است. شیخ طبرسی در مجمع‌البیان درباره فلسفه وجود مهریه می‌گوید: مهریه عطیه است و خداوند به مرد واجب کرده که مرد این هدیه را پرداخت کند‌و این مهر هدیه‌ای است از طرف خداوند به زنان.
مهریه در قوانین
مهریه، مالی است که در سندی به نام عقدنامه ثبت می‌شود. البته می‌توان برای این مساله دو جنبه شرعی و قانونی تصور کرد. ممکن است زنی از نظر شرعی مهریه خود را به همسرش ببخشد، اما از نظر قانونی این حق به قوت خود باقی است و حتی دستخطی که مثلا مردی با اجبار یا در شرایط دیگری از همسر خود مبنی بر بخشش مهریه بگیرد نیز دلیلی قانع‌کننده برای دریافت مهریه نیست و ارزش حقوقی ندارد. از نظر قانونی، مهریه تنها در دادگاه یا محضر قابل دریافت و پرداخت است و حتی در شکل دیگر ماجرا، اگر مردی خودرو، خانه یا شی دیگری را برای همسرش به عنوان مهریه بخرد، تا وقتی که این مساله در عقدنامه یا محضر با عنوان مشخصی مانند ۳ دانگ از خانه بابت مهریه به همسرم داده شد، ذکر نشود آنچه به این طریق به نام همسر می‌شود، در صورتی که زن نپذیرد بخشی از مهریه است، تنها در حکم هدیه خواهد بود.در دادگاه هر کس برای ادعایی که دارد خودش باید دلیل و مدرک ارایه کند و وقتی قرار است یک قاضی در روز به ۱۰ پرونده رسیدگی کند، نمی‌تواند بابت هر پرونده تحقیق و بررسی مفصلی انجام دهد که این مساله به گفته کارشناسان حقوقی یکی از ضعف‌‌های جدی رسیدگی به پرونده‌‌های خانوادگی است.
همچنین در ماده ۱۰۸۲ قانون مدنى آمده است که به مجرد عقد، زن مالک مهر مى‌شود و مى‌تواند هر نوع تصرفى که بخواهد در آن بکند. مطابق این ماده اگر مهریه عین معین باشد مثلاً خانه باشد، زن با وقوع عقد مى‌تواند آن را بفروشد یا اجاره دهد یا هبه کند. اگر مهر عین کلى باشد، مانند پول یا طلا، مرد با تحقق عقد، به زن بدهکار مى‌شود و زن حق مطالبه آن را از شوهر دارد. هر گاه مهر، منفعت یا هر حق دیگرى باشد، زن به محض وقوع عقد مى‌تواند تصرفات مالکانه کند یعنى هر نوع تصرفى که مالک مى‌تواند در مال خود اعمال کند او هم اعمال کند.
سیر صعودی زندانیان مهریه
در قوانین اقتصادی، مهریه را جزو دیون مرد دانسته و برهمین اساس اگر زن مهریه‌اش را طلب کند و مرد نتواند این مهر را پرداخت کند، به زندان می‌افتد مگر آنکه بتواند ثابت کند که توانایی پرداخت دین را نداشته و حکم اعسار بگیرد. همین موضوع باعث شده که به گفته مسوولان قضایی میزان زندانیان مهریه روز به روز افزایش یابد و این هشداری است که نشان می‌دهد مهریه از هدف ابتدایی خود دور شده است.حدود سه ماه قبل بود که معاون دادستان دیه کشور در گفت‌وگو با حمایت مطالبی را بیان کرده که موجب تاسف است. محمد علی ساری در این گفت‌وگو بیان کرد که شمار افرادی که به دلیل ناتوانی در پرداخت مهریه در زندان‌های کشور محبوس هستند ۵۵ درصد افزایش یافته است. وی به این نکته نیز اشاره کرد که تعداد زندانیان مهریه سال گذشته دوهزار نفر بود که این رقم در امسال تاکنون(اواسط مردادماه سال جاری) به سه هزار و ۱۱۷ نفر رسیده است. این مسوول قضایی که خود نیز از روند تعدد زندانیان مهریه ابراز ناراحتی می‌کرد درباره کمک به آنها می‌گوید: با توجه به اینکه از حیث قانونی نمی‌توان اقدامی برای جلوگیری از افزایش شمار زندانیان مهریه انجام داد پس باید با انجام کارهای فرهنگی از افزایش زندانیان جلوگیری کنیم. چرا که بیشتر زندانیان مهریه به دلیل مهریه‌های نامعقول نظیر مهریه به میزان سن زوجه یا مهریه‌های که زمینه عقلانی ندارد مثل یک تن پودر پیاز، ۱۵ کیلو بال مگس،۲۰ آهوی وحشی و دندان مرد و مواردی از این دست در زندان تحمل حبس می‌کنند که اینگونه مهریه‌های نامعقول و غیرعقلانی که بر خلاف فرهنگ اسلامی بوده موجب افزایش تعداد زندانیان بدهکار مهریه شده است.
قوانین خلاف شرع درباره مهریه
آماری که مسوول قضایی در حدود سه ماه قبل از افزایش زندانیان مهریه ارایه کرد در کنار هشدارهای یکی از مراجع تقلید می‌تواند زنگ خطری برای جامعه اسلامی باشد که همیشه طبق این دین مبین قواعد و مقررات را برای بهتر شدن شرایط خانواده‌ها و تحکیم بنیان خانواده بر حسب شرع پیاده می‌کند. در همین زمینه یکی از مراجع تقلید در روزهای اخیر در درس خارج فقه خود به موضوع مهریه پرداخته و با اشاره به وجود سه قانون در موضوع مهریه که آنها را خلاف شرع خواند، اصلاح این قوانین را از سوی قوه‌قضاییه و مجلس خواستار شد.آیت‌الله‌العظمی ناصر مکارم شیرازی، در درس خارج فقه خود در مسجد اعظم قم گفت: براساس اخباری که در روزنامه‌ها منتشر شده است روزانه ۶ نفر در کشور به علت نپرداختن مهریه زندانی می‌شوند که مسوولان قوه قضاییه و مقننه باید برای این مساله فکری بکنند.این مرجع تقلید ادامه می‌دهد که اعسار و نداشتن پول برای پرداخت مهریه نیازی به اثبات ندارد و نمی‌توان فردی را زندانی کرد تا ثابت کند پول پرداختن مهریه را ندارد، بلکه باید ثابت شود که فرد پول دارد اما مهریه را نمی‌پردازد. که در صورت اثبات این موضوع می‌توان فرد را زندانی کرد.آیت‌الله مکارم شیرازی همچنین در ادامه درس خود با اشاره به دومین قانون خلاف شرع در موضوع مهریه بیان کرد: اگر ثابت شود کسی معسر است و مهریه را برای او تقسیط کرده‌اند به محض پرداخت سکه اول و قسط اول باید زن تمکین کند.این مرجع تقلید به سومین قانون خلاف شرع در موضوع مهریه اشاره کرده و معتقد است در عقد، قصد جدی لازم و شرط است، بنابراین جوانی که با قرض زیاد اقدام به ازدواج می‌کند اگر مهریه بالایی برای او تعیین شود و متعهد به پرداخت عندالمطالبه شده باشد معلوم است که قصد جدی برای پرداخت ندارد.وی تأکید کرد: ما برای رفع این مشکل پیشنهاد کردیم که قانونی تصویب شود که در صورت تعیین مهریه از حد معینی دفاتر آن را ثبت نکنند.
حذف تعیین سقف مهریه از قوانین
زهره الهیان به‌رغم اینکه نماینده مردم در کمیسیون امنیت ملی است اما به دلیل اینکه یک بانوی فعال در جامعه است می‌تواند گزینه مناسبی برای پرسش درباره طرح تعیین مهریه برای بانوان باشد. وی در این باره با اشاره به موردی که در لایحه حمایت از خانواده وجود داشت می‌گوید: بندی در لایحه حمایت از خانواده بود که طبق آن باید سقفی برای مهریه زنان درنظر گرفته می‌شد اما به دلیل اختلاف‌نظرهای بسیار و همچنین ایرادات فقهی و مشکلاتی که قوه قضاییه آن را بیان کرد این بند از لایحه خانواده حذف شد.الهیان ادامه می‌دهد: اما با توجه به اینکه هنوز شاهد مهریه‌های سنگین و مشکلات بعدی که پس از تعیین این مهرها به وجود می‌آید هستیم باید طرحی جداگانه برای بهبود امر توسط نمایندگان برنامه‌ریزی شده و به مجلس پیشنهاد شود.وی این را هم می‌گوید که این بار برای اینکه این طرح موافقان بیشتری داشته باشد باید تحقیقات بیشتر و کارشناسی دقیق‌تری روی آن انجام گرفته و پس از شنیدن صحبت‌های مسوولان قضایی درباره ارایه طرح کارآمد، تصمیمات لازم اخذ شود تا دوباره به دلیل اختلاف نظرهای فاحش کنار گذاشته نشود.
مخالفت با تعیین سقف مهریه
اما یکی دیگر از دلایلی که باعث شد طرح تعیین سقف مهریه از لایحه حمایت از خانواده حذف شود نپذیرفتن رییس قوه قضاییه برای تعیین رقم مهریه هر سال بود. این را موسوی مبارکه یکی از نمایندگان مجلس گفته و ادامه می‌دهد که در ماده ۲۴ لایحه حمایت از خانواده مقرر شده بود که رییس قوه قضاییه هر دو سال یک بار مهریه متعارف را تعیین کند اما رییس قوه قضاییه با اشاره به این نکته که تعیین مهریه از عهده من ساخته نیست به نوعی باعث حذف ماده شد.وی می‌گوید: البته در لایحه خانواده سه ماده بود که با مشکل مواجه شد و اختلاف‌نظرها در آن زیاد بود که به جز ماده فوق ماده ۲۲ و۲۳ این لایحه که درباره شرایط ازدواج موقت و ازدواج مجدد بود نیز مشکل‌ساز شد که هر سه حذف شدند.اما به جز تعیین سقف مهریه برای زنان آیا باز هم می‌شود کاری کرد که زندانیان مهریه کاهش یابند؟ موسوی مبارکه در پاسخ به پرسش فوق می‌گوید که می‌توان با رویه‌ای عادلانه به این مهم دست یافت.وی ادامه می‌دهد: عندالمطالبه بودن مهریه به نفع زن و عندالاستطاعه بودن آن به نفع مرد است در صورتی که می‌توان بخشی از مهر را عندالمطالبه و بخشی را عندالاستطاعه تعیین کرد که به نفع هر دو باشد.موسوی مبارکه خاطرنشان می‌کند: فلسفه وجود مهریه برای ایجاد علاقه و حمایت از زنان بوده است اما متاسفانه روند فعلی چیز دیگری را نشان می‌دهد که حتما برای آن باید فکری اندیشیده شود. البته فکری با رعایت حقوق طرفین.
دین بودن مهریه
در ادامه با یک کارشناس حقوقی خانواده نیز صحبت کردیم. زهرا داور که از همان ابتدا موضع خود را مشخص کرده و به وجود مهریه‌های نامتعارف اعتراض دارد، می‌گوید: مهریه یک دین است و فلسفه وجودی آن از لحاظ دینی تحکیم بنیان خانواده است اما با روند فعلی که زنان همسر خود را به دلیل نپرداختن مهریه زندانی می‌کنند به اهرمی برای سست کردن پایه خانواده تبدیل شده است.وی با اشاره به این نکته که اسلام برای ایجاد پشتوانه مالی برای زنان خصوصا زنان خانه‌دار این موضوع را مطرح کرده است، می‌گوید: در قوانین کشور ما نیز که نشات گرفته از دین مبین اسلام است مهریه به عنوان دین آمده است.داور خاطرنشان می‌کند: در ماده ۲ قانون محکومیت مالی به صراحت مهریه جزو دیون مرد به همسر دانسته شده و عدم پرداخت آن را مشمول حکم زندان است.وی می‌گوید: قوانین مشکلی ندارند اما فرهنگ است که باید اصلاح شود و اگر این فرهنگ با وضع قوانین جدید ممکن می‌شود باید قوانین جدید وضع شود.چیزی که مسلم است این است که خداوند برای تحکیم بنیان خانواده و ارزش قایل شدن برای زن همچنین دستوری را به بندگانش داده است اما برخی خانواده‌ها بدون توجه به این هدف زیبای خداوند کاری می‌کنند که مهریه وسیلهای شود برای آزار و اذیت انسانی بی‌گناه. بی‌شک برای رسیدن به این هدف خداوند، باید راه‌هایی برای ترویج این تفکر اندیشیده شود تا علاوه بر کارکردن در مسایل فرهنگی با وضع قوانینی منطبق با شرع به هدف نهایی دست یابیم.
حمایت : ۲۳/۸/۱۳۹۰