سایت حقوقی وکیل محمد مقصود وکیل محمد مقصود ؛ وکالت و مشاوره در امور حقوقی
بررسی قوانین مربوط به اهدای عضو در گفتوگوی حمایت با کارشناسان حقوقی؛برای فداکاری و از خود گذشتگی راههای بسیاری وجود دارد، شاید در تصور اغلب مردم اهدای جان در راه خوشبختی و آسایش زندگی دیگران سختترین نوع از خودگذشتگی باشد، اما از جان عزیز گذشتن و راضی شدن به مرگ حتی برای لحظهای زودتر برای بخشیدن زندگی به فردی دیگر، نوعی دیگر از خودگذشتگی است. اما این فداکاری هم ضوابطی دارد.
اهدای عضو فرد مرگ مغزی شده به دو صورت ممکن است، اول رضایت خانواده و دوم وصیت خود فرد، اما نباید فراموش کرد که حتی در صورت وصیت فرد این کار تنها با رضایت خانواده مرگ مغزی شده امکان پذیر خواهد بود. بر همین اساس در این گزارش ضمن مرور چگونگی اهدای عضو و نظر مراجع دینی، چند کارشناس حقوقی در زمینه نحوه صحیح اهدای عضو و قانون این کار گفتوگو کرده و در عین حال نگاهی به قوانین دیگر کشورها در این زمینه میاندازیم.
رضایت کلی قانون و شرع
از بسیاری مراجع عظام تقلید از جمله حضرت امام خمینی(ره)، مقام معظم رهبری، آیت الله فاضل لنکرانی، آیت الله مکارم شیرازی، آیت الله نوری همدانی و آیت الله صافی و مولانا مطهری (مولوی اهل تسنن) استفتا شده است و ایشان اهدای عضو و پیوند به بیماران نیازمند اعضا را که نجات جان برخی بیماران موقوف برآن است، جایز شمردهاند. در عین حال اهدای عضو براساس قانون “پیوند اعضای بیماران فوت شده و یا بیمارانی که مرگ مغزی آنان مسلم است”، مصوب ۱۷ فروردین سال ۱۳۷۹ مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان، امری قانونی است. آییننامه هیئت وزیران نیز نحوه اجرای آن را تبیین کرده است.
لزوم تایید مرگ مغزی توسط پنج پزشک
پیوند اعضا تنها راه ادامه حیات برای بیماران مبتلا به نارسایی پیشرفته قلب و کبد و بهترین درمان برای بیماران مبتلا به نارسایی پیشرفته کلیه است در حالی که تعداد زیادی از افراد دچار مرگ مغزی بدون استفاده از اعضا مدفون میشوند. بیماران زیادی در انتظار دریافت اعضای پیوندی هستند و عدم انجام آن منجر به مرگشان میشود. مرگ مغزی توقف پایدار و برگشتناپذیر همه اعمال مغز است. در این وضعیت، هیچگونه امیدی برای برگشت فعالیت مغز آسیبدیده وجود ندارد و فرد دچار مرگ مغزی هرگز قادر به زندگی دوباره نخواهد بود. فرد دچار مرگ مغزی بدون کمک دستگاه نمیتواند نفس بکشد، مردمکهایش پاسخ به نور ندارند به تحریک دردناک عکسالعمل نشان نمیدهد، دستگاه گیرنده امواج مغزی هیچگونه موجی را از مغز وی ثبت نمیکند مرگ مغزی معمولاً بعد از صدمه شدید به سر، خونریزی مغزی، سکته یا نرسیدن طولانیمدت اکسیژن به مغزاتفاق میافتد.اگر شنیدید فردی دچار مرگ مغزی بوده و دوباره بهبود پیدا کرده است، بدانید که مسلماً آن فرد دچار مرگ مغزی نبوده، بلکه در کمای عمیق بوده و لغت مرگ مغزی به اشتباه در مورد وی استفاده شده است. تشخیص این دو حالت از یکدیگر، به وسیله معاینه دقیق امکانپذیر است که این معاینات بصورت کامل و در چند مرحله طبق قوانین توسط حداقل ۵ متخصص بررسی و تایید میشود. فرد دچار مرگ مغزی توسط ۵ نفر پزشک متخصص که طبق قوانین موجود، از جانب وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی برای این کار حکم دارند و اعضای هیئت علمی دانشگاه هستند، شامل یک جراح مغز و اعصاب، یک متخصص داخلی مغز و اعصاب، یک متخصص داخلی و یک متخصص بیهوشی و نماینده پزشکی قانونی معاینه میشود. پزشکان تأییدکننده هر کدام مستقل از یکدیگر، فرد را در دو نوبت معاینه کرده، مرگ مغزی او را تایید میکنند. اعضا به وسیله تیمی از پزشکان متخصص در این امر برداشته و به گیرندگان پیوند میشوند. بعد از برداشت اعضا نیزطبق قوانین، محل عمل جراحی به دقت ترمیم میشود تا تغییری در ظاهر بدن فرد اهداکننده عضو مشخص نباشد سپس پیکر اهداکننده، به خانواده تحویل داده میشود.
اهدای بیرضایت، تخلفی آشکار
اولین شرطی که برای اهدای اعضا وجود دارد، رضایت شخص داوطلب است. سیدمصطفی طباطبایینژاد، عضو کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس شورای اسلامی با اشاره به این سخنان ادامه میدهد: شرط دوم برای اهدای عضو این است که داوطلب اعضای بدن خود را به هرکس که بخواهد، اهدا کند و در مقابلش هم میتواند پولی دریافت کند و بالاخره شرط سوم این است که قبل از اهدا باید حتما آزمایش دهد.نماینده مردم اردستان در مجلس البته شرایط اهدای عضو فرد زنده را میشمارد. او این را هم میگوید که اهدای عضو در همه دنیا مرسوم است.طباطبایینژاد اما درباره قوانین اهدای عضو به طور کلی (اهدای عضو فرد زنده و یا دچار مرگ مغزی) خاطرنشان میکند: اگر اعضای بدن را بدون رضایت خود فرد و یا خانواده قانونی او از بدنش خارج کنند، تخلف محسوب شده و این خود وارد کردن نقص عضو است و هرکدام از اعضا بدن هم دیه مخصوص خود را دارد و بسته به آن فرد خاطی مورد مجازات قرار میگیرد.
برداشت عضو توسط بیمارستانهای مجاز
در حال حاضر موضوع پیوند اعضا از کسانی که دچار مرگ مغزی میشوند، در جامعه فعلی حالت عرفی به خود گرفته است و با فتوای حضرت امام راحل و مقام معظم رهبری، برداشت عضو از یک فرد که دچار مرگ مغزی شده برای نجات مسلمانی دیگر جایز است. علیرضا مشهدیزاده با بیان مطلب فوق میگوید: در عین حال به موجب قانون پیوند اعضای بیماران فوت شده یا بیمارانی که مرگ مغزی آنها مسلم است، مصوب ۱۷ فروردین سال ۱۳۷۹ که در تاریخ ۲۱ تیر ماه همان سال لازمالاجرا شد. تنها بیمارستانهای دولتی دارای مجوز از وزارت بهداشت، میتوانند از اعضای سایر بیماران فوت شده یا بیماران دچار مرگ مغزی که مرگ مغزی آنها به تایید پزشکان دارای صلاحیت رسیده است اقدام کند.این مدرس دانشگاه ادامه میدهد: اما شرط اقدام بیمارستان جهت اهدای عضو در دو چیز است، بیمارستان باید وصیت بیمار یا موافقت ولی میت را جهت پیوند و اهدای عضو داشته باشد.وی اظهار میکند که اختلاف اساسی تا پیش از تصویب مادهواحده فوق در خصوص شرعی بودن وصیت فرد بر اعضای بدن خود وجود داشت. این اختلاف به این معنا بود که برخیها با توجه به یک قاعده حقوقی و شرعی که پس از مرگ، دیگر شخص توانایی استیفای حقوق خود را ندارد و با توجه به اینکه میت مسلمان محترم است، این سوال اساسی را میپرسیدند که در وصیت میتواند متوفی در بدن خود دخل و تصرف کند و نسبت به اهدای آن وصیت کند یا خیر؟!مشهدیزاده ادامه میدهد: در خصوص اموال این قاعده پذیرفته شده که تا یکسوم از اموال از سوی متوفی میتواند وصیت شود. اما در خصوص جسم متوفی بین علما اختلاف اساسی است و نظرات آنها به دو دسته تقسیم میشود. برخی علما قایل به عدم جواز دخل و تصرف در جسم میت بودهاند و وصیت در خصوص اهدای عضو را باطل دانسته و از نظر آنها اولیای دم نیز حق اهدا ندارند. اما علمای متاخر با استناد به اطلاقات روایات در خصوص وصیت و استمرار اختیار انسان بعد از مرگ، اهدای عضو جهت احیای جان مسلمانی دیگر را شرعی دانستند و با تصویب مادهواحده پیوند اعضا، این موضوع از لحاظ قانونی نیز بلامانع شد.
کارت عضویت مجوز پیوند نیست!
مرکز مدیریت پیوند اعضا فرمهایی با عنوان «فرم عضویت درخانواده بزرگ اهدا کنندگان عضو» طراحی کرده است. هر شخص میتواند با تکمیل این فرم، رضایت خود را مبنی بر اهدای اعضایش در صورت دچار شدن به مرگ مغزی اعلام کند. همچنین کسانی که فرم پر کردهاند، درصورتی که به هر علت منصرف شوند، میتوانند رضایت خود را پس بگیرند.برای اعضای خانواده بزرگ اهداکنندگان عضو، کارت شناسایی صادر می شود. این اعضا، در صورتی که خود نیازمند شوند، در اولویت دریافت عضو پیوندی قرار خواهند گرفت. اهدای عضو تنها درصورتی انجام میشود که اقدامات حیاتبخش برای نجات جان فرد موفقیتآمیز نباشد. طبق قوانین، جهت جلوگیری از هرگونه خدشه، پزشکان معالج بیمار و پزشکان تاییدکننده مرگ مغزی و پزشکان گروه پیوند کاملاً متفاوتند.کتایون نجفیزاده، رییس واحد فراهمآوری اعضای پیوندی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در این باره میگوید: هنوز آمار رضایت خانوادهها برای اهدای عضو ۳۱ درصد است و از هر ۱۰ خانواده ۷ خانواده به اهدای عضو عزیزشان رضایت نمیدهند. بسیار مهم است که نزدیکان نیز در جریان این امر خداپسندانه قرار گیرند تا در زمان فوت فرد در خصوص اهدای عضو غافلگیر نشوند و آنرا مصیبتی افزون بر از دست دادن عزیز خود ندانند چرا که، بنا بر قانون جمهوری اسلامی ایران و اکثریت کشورهای جهان برای اهدای عضو رضایت اولیای دم ضروری است و حتی بهرغم داشتن کارت اهدای عضو در صورت عدم رضایت اولیای دم اهدای عضو صورت نخواهد گرفت.وی البته این را هم میگوید که طبق قوانین، امکان برقراری ارتباط بین خانواده اهداکنندگان و گیرنده عضو وجود ندارد و این اطلاعات برای به وجود نیامدن هر گونه مشکلی برای طرفین محرمانه باقی میماند مگر در مواردی نادر که هر دو طرف رضایت داشته و بررسیهای لازم برای این کار صورت گرفته شود.
مشکلات قانونی
در هر قانونی خلاءهایی وجود دارد و هر قانونی که به دست انسانها وضع شود به طور طبیعی دارای مشکلات و خلاءهایی است. قانون اهدای عضو نیز از این امر مستثنی نیست. مشهدیزاده مدرس دانشگاه با اشاره به حساس بودن موضوع تخلف در قوانین اهدای عضو این نکته را یادآور میشود که در جریان اهدای عضو باید مانع از خارج از عرف شدن روند اهدا شد. مثلا قاچاق اعضای بدن باید جرمانگاری شود و سازوکار نظارتی سختتری جهت این موضوع با توجه به شیوع قاچاق اعضای بدن در بیمارستانها درنظر گرفته شود.مشهدیزاده همچنین به ایراد از قوانین اهدای عضو پرداخته و در اینباره خاطرنشان میکند: به نظر میرسد مرجع تشخیص مرگ مغزی، طبق قانون تشکیل سازمان پزشکی قانونی، باید سازمان پزشکی قانونی میبود، اما در مادهواحده قانون پیوند اعضا، تشخیص مرگ مغزی به کارشناسان خبره واگذار شده است که از سوی وزیر بهداشت تعیین میشوند. در خصوص تشخیص مرگ افراد با توجه به آثار حقوقی آن شایسته بود که اختیارات قانونی به مرجعی از قوه قضاییه داده میشد.
قانون دیگر کشورها در خصوص اهدای عضو
به تازگی قانونگذاران اکوادور لایحهای را از تصویب گذراندهاند که اهدای عضو برای پیوند را هنگام مرگ به صورت خودکار درمیآورد، مگر اینکه فرد به طور خاص در این مورد وصیت دیگری کرده باشد. خبرگزاری فرانسه از تصویب این قانون با ۱۲۴ رای موافق در برابر ۱۱۱ رای مخالف خبر داده است.براساس این لایحه افرادی که عدم اهدای عضو را انتخاب کرده باشند، نباید به این خاطر تحت تبعیض قرار گیرند و تصمیم آنها را نمیتوان علنی کرد.به جز موارد ذکر شده قانون دیگری نیز در کشور مصر بر همین اساس به تصویب رسید. بر اساس اعلام سازمان ملل متحد صدها مصری فقیر برای اینکه بتوانند غذایی خریده یا بدهیهای خود را پرداخت کنند حاضر به فروختن کلیهها و کبد خود میشوند. در همین زمینه چندی پیش مجلس مصر در تلاش برای مبارزه با قاچاق غیرقانونی اعضا و توریسم ناشی از آن با اکثریتی قاطع لایحه قانونمند کردن اهدای عضو در این کشور را تصویب کرد.بر اساس قانون جدید خرید و فروش و تجارت اعضا انجام عمل پیوند میان یک مصری و یک خارجی ممنوع شد به استثنا مواردی که طرفین زن و شوهر باشند. بر اساس این قانون همچنین اعمال پیوندی که دربیمارستانهای دولتی مصر انجام شوند توسط دولت تامین مالی میشوند.بر اساس این قانون جدید یک هیئت ۳ نفره تحت نظارت وزارت بهداشت مصر باید با انجام آزمایشهایی تایید کند که آیا اهدا کننده واقعاً مرده است یا خیر و بیان کرده که برداشتن اعضا قبل از اینکه این هیئت مرگ بیمار را تایید کند قتل عمد درجه اول محسوب میشود.
حمایت :۱۵/۱۱/۱۳۹۰
از مطالب خوب تون ممنونم از نظر من این اعضاء بدن برای خودمون نیست .که بخواهیم براش تصمیم بگیریم این هدیه ای ازطرف خدا بوده برای ما تا زندگی راحت تری داشته باشیم مامی توانیم این هدیه رابه دیگر عزیزان نیازمندهدیه دهیم امیدوارم مردم عزیز کشورمون با این کارخداپسندانه زندگی جدیدی را به این عزیزان هدیه دهند باشد روزی که جامعه سلامتی را به کمک هم داشته باشیم.ازتمامی پزشکانی که دراین عرصه همکاری میکنند مچکرم وامیدوارم سلامت وپیروز باشند .