جایگاه خانواده در اسلام

اسلام، تشکیل خانواده را که به واسطه عقد نکاح مشروع زن و مرد به وجود مى آید، مایه تکامل و بهروزى دانسته و محیط خانواده اى که بر اساس معیارهاى دینى پایه ریزى شده باشد را جایگاه آسایش جسم و جان و آرامش روح و روان مى داند
خداونددر قرآن مى فرماید: « و من آیاته أن خلق لکم من انفسکم أزواجاً لتسکُنوا الیها و جعل بینکم موده و رحمه»؛[۱] یکى از نشانه هاى خداوند این است که براى شما از جنس خودتان همسرانى آفرید تا در کنارشان بیارامید و میان شما وهمسرانتان مودت و رحمت برقرار ساخت. خداوند در این آیه شریفه، همسران را مایه سکون و آرامش یکدیگر دانسته و از آن جا که پایه سکون و آرامش، محبت و دوستى است خداوند تأمین آن را تضمین نموده است.
در خانواده هایى که روح اسلام و دستورات الهى حکمفرماست، زن و مرد غمخوار یکدیگربوده و هیچ کدام بدون حضور دیگرى، زندگى گرم، پرنشاط و شیرینى ندارد. این به خاطر همان مودت ورحمتى است که خداوند عنایت کرده است.
رسول اکرم(صلى الله علیه وآله) مى فرماید:«من تزوج أحرز نصف دینه فلیتق اللّه فى النصف الباقى»[۲]؛ هر کس ازدواج کند نصف دین خود را حفظ کرده و باید در مورد نیمه دیگر آن تقواى الهى پیشه کند.
به طور کلى مى توان گفت از دیدگاه اسلام یک خانواده ایده آل، خانواده اى است که در سایه ازدواج، روح آشفته و پر تلاطم دوجوان پس از قرار گرفتن در کنار هم به سکون و آرامش رسیده ودوستى و محبت میان آنان برقرار مى گردد. چنین زن و مردى با برآورده نمودن نیازهاى روحى وجسمى همدیگر پلکّان پیشرفت به سوى فضیلت وسعادت را دراختیار هم مى گذارند.
مقابله با آسیب هایی که خانواده را تهدید می کند
همسران باید فضاى آرام و محبت آمیز خانواده را حفظ کنند و نگذارند آسیب ها بر فضاى زندگى آنان سایه افکند. از آن جا که در زندگى مشترک، گاهى خواسته یا ناخواسته اختلافات و مشکلاتى پیش مى آید که اگر ادامه پیدا کند، پایه هاى مهر و محبت همسران را فرو خواهد ریخت، بنابراین ضروررى مى نماید که راهکارهایى براى حل این اختلافات و پیشگیرى از متلاشى شدن زندگى خانوادگى ارائه گردد. دین اسلام براى پیشگیرى ازاین مشکلات، راهکارهایى را توصیه نموده است که با توجه به آیات و روایات مى توان این اصول را چنین برشمرد؛
الف. تقویت ایمان
ایمان به خداى یگانه که داراى تمام صفات کمال است، از جانب پیامبران برگزیده و فرستادگان او به عنوان مهم ترین و اساسى ترین مسأله اعتقادى و زیر بناى فرهنگ هاى الهى و مکتب هاى آسمانى بوده است. در سایه ایمان به خداوند است که زندگى براى انسان معناى و اقعى پیدا مى کند و صبر و مقاومت در برابر مشکلات زندگى را براى انسان به ارمغان مى آورد.

ایمان به خداوند و احساس دلبستگى به ذات مقدس ربوبى مى تواند سدى محکم در برابر آسیب هاى ویرانگرى که کانون خانواده را تهدید مى کند، باشد. یکى از صاحبان آثار در زمینه مسایل خانواده مى نگارد: «ما گمان داریم در زندگى خانوادگى اگر زن و شوهر متقاعد شوند که خداوند و حساب و کتابى است و رفتارهاى نیک و بد شان مورد سؤال یا بازخواست قرار مى گیرند، تن به درگیرى و اختلاف نمى دهند؛حساب زبان و اعضاى خود را دارند و مراقب باشند دستى به ستم به سوى کسى دراز نکنند موجب تضییع حقى نشوند…»[۳] ب. توجه به آموزه هاى دینى
اسلام نسبت به خانه و خانواده اهمیت فراوانى قایل است و براى این که این کانون مقدس، گرم نگه داشته شود و مکانى مناسب براى پرورش اعضاى آن باشد، آموزه هاى بسیار جالب ارزنده اى ارایه نموده است. این آموزه ها هم راهکار و هم تشویق براى خوب زیستن زن و مرد مى باشد. مى توان ادعا کرد که توجه دقیق در محتوا و پیام هاى نوید بخش این آموزه ها در جهت ریشه کن شدن اختلاف ها بسیار سودمند خواهد بود.
احادیث فراوانى از امامان(علیهم السلام) نقل شده که هر کدام نوید بخش و در برگیرنده پیام هاى ارزنده اى براى زن و مرد در امر زناشویى و خانوادگى مى باشد. امام صادق(علیه السلام) فرمود: «خدا رحمت کند بنده اى را که میان خود و همسرش روابط نیکو برقرار کند؛ زیرا خداوند سرنوشت زن را به دست او سپرده و او را موظف به سرپرستى وى ساخته است.»[۵] همچنین روایت شده است مردى به محضر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آمد عرض کرد همسرى دارم که هر موقع وارد خانه مى شوم به استقبال من مى آید و هر گاه از خانه بیرون مى شوم بدرقه ام مى کند و هنگامى که مرا غمگین ببیند، مى گوید چرا غمگین شده اى؟ اگر به جهت رزق و روزى است بدان که کس دیگر خداوند ـ عهده دار آن است و اگر به جهت خوف از خداست، خداونداین غم تو را زیاد گرداند. حضرت به آن مرد فرمود: «خداوند کارگزارانى دارد که این زن از جمله آن هاست».[۶] امام صادق(علیه السلام) درباره مردانى که حقوق خانواده خود را مراعات نمى کنند، فرمود: «ملعون من ضیّع من یعول به»[۷]؛ لعنت خدا بر کسى که حق خویش را ضایع مى کنند.
پیامبراکرم(صلى الله علیه وآله) خطاب به زنان فرمود: «لا تطولنّ صلاتکُنّ لتمنعن ازواجکنّ»[۸]؛ آن قدر نماز خود را طول ندهید که شوهران را از خود محروم سازید.
آن حضرت همچنین فرمود: «هر زنى که شب بخوابد و شوهرش بر او خشمگین باشد، خداوند از او نمازى نمى پذیرد تا این که شوهر از وى راضى شود».[۹] آن چه گفته شد نمونه هایى از آموزه هاى دینى در جهت اصلاح کانون خانواده به عنوان برترین واحد اجتماعى است. بنابراین اگر زن و مرد با بصیرت و آگاهى به این دستورات نگریسته و عمل نمایند خانواده آنان محل تجلى رحمت خداوند خداهد بود و چنان چه بى توجه به این سفارش ها باشند محیط خانه را براى رویش گیاهان هرز آماده خواهند نمود.
امام سجاد(علیه السلام) می فرماید: بدان خداوند متعال زن را مایه آرامش و انس قرار داده و این نعمت، از جانب خدا براى مرد است پس او را گرامى بدار و با او مدارا کن، گر چه حق تو بر او لازم تر است. او بر تو حقى دارد که با او مهربانى کنى؛ زیرا اسیر توست و او را خوراک و پوشاک بدهى و از او درگذرى.[۱۰] ج. رفتار نیک

بناى خانواده با فداکارى زن و مرد نسبت به همدیگر و رفتار پسندیده آنان پایدار مى گردد. خداوند متعال در قرآن کریم به مردان دستور مى دهد: «وعاشروهن بالمعروف»[۱۱]؛ با زنان به خوبى معاشرت کنید. گرچه آیه خطاب به مردان است، ولى از آن جا که رفتار پسندیده یک صفت خوب و کمال براى انسان است، مى توان گفت زنان هم از این قاعده مستثنا نیستند، بلکه آنان نیز در تعامل با شوهران شان باید رفتار پسندیده داشته باشند. مى توان مصادیق فراوانى از معاشرت نیکو نام برد؛ بازگو نمودن خوبى هاى همدیگر، ارج گذارى به سلیقه یکدیگر، قدردانى از کارهاى مثبت ، همدردى و بالاخره اظهار محبت به یکدیگر. هم چنان که رسول اکرم(صلى الله علیه وآله)فرمود: «هر مردى که به همسرش بگوید تو را دوست دارم، این گفتار هیچ وقت از قلب او نمى رود»[۱۲] د. اصل مشاوره
یکى دیگر از راهکارهاى اساسى و کارآمد براى حل اختلافات خانوادگى اصل مشاوره و همفکرى زن و مرد است. زن و مرد در بسیارى از موارد مى توانند خواسته ها و دیدگاه هاى خود را از راه مشورت اجرایى نمایند. در مشاوره باید زن و مرد صادقانه و بدون خشونت دیدگاه هاى خود را طرح و سپس به گونه اى منطقى و به دور از هوا و هوس درباره آن چاره اندیشى کنند. هنگامى که امور زندگى با مشورت زن و مرد پیش برود، دیگر آنان به همدیگر احساس بدبینى و حقارت نخواهد داشت، بلکه با صمیمت و پشت کار براى انجام آن امور تلاش می نمایند. جایگاه و اهمیت مشاوره در خانواده را مى توان در قرآن ردیابى نمود، مانند این که درباره شیردادن مادر به بچه مى گوید: دو سال کامل باید شیر بدهد، اما اگر پدر و مادر پس از مشورت به این نتیجه رسیدند که پیش از آن از شیر بگیرند اشکال ندارد.[۱۳] هـ. خویشتن دارى و سازش
خویشتن دارى و سازش اگر نتیجه مطلوب و عقلانى به دنبال داشته باشد از صفات نیکو و ارزشمندى خواهد بود که در بسیارى از درگیرى ها مى توان آن را به کار گرفت. قرآن کریم از این اصل به عنوان یک راهکار اساسى براى رفع مشکلات یاد کرده است؛ آن جا که مى فرماید: «و ان امرأه خاف من بعلها نشوزاً أو إعراضاً فلا جناح علیهما أن یصلحا بینهما صلحاً و الصلح خیر»[۱۴] هرگاه زنى نگران طغیان و سرکشى و یا اعراض و کناره گیرى همسرش بود منعى نیست از این که با هم صلح کنند که سازش در هر حال بهتر است.
بزرگی مى گوید: لازم است که زن و شوهر حقوق یکدیگر را به دقت رعایت کنند، اما گاهى ممکن است شوهر برخى حقوق همسرش را رعایت نکند و زن نگران آن باشد که اگر بر این حق خود پافشارى کند شوهرش از او اعراض و یا حقوق دیگرى را نیز پایمال کند درچنین وضعیتى از آن جا که حفظ کانون خانواده اهمیت ویژه دارد اسلام به او توصیه مى کند که هر چند با گذشتن از برخى حقوق خویش براى حفظ اساس خانواده تلاش کند و تا آن جا که ممکن است با صلح و سازش و انعطاف از پاشیدن کانون خانواده جلوگیرى کند[۱۵].
و. اصل حکمیت
یکى دیگر از راهکارهاى مبارزه با آسیب ها در خانواده، تن دادن به حکمیت و داورى افراد با تجربه است خداوند در قرآن مى فرماید:«و ان خفتم شقاق بینهما فابعثوا حکماً من أهله و حکماً من أهلها إن یریدا إصلاحاً یوفق الله بینهما إن الله کان علیماً خبیراً» [۱۶]؛ اگر از جدایى و شکاف میان آن دو ـ همسر ـ بیم داشته باشید یک داور از خانواده شوهر و یک داور از خانواده زن انتخاب کنیدو اگر این دو داور تصمیم به اصلاح داشته باشند خداوند به توافق آنها کمک مى کند زیرا خداوند دانا و آگاه است.
بنابراین مسأله حکمیت (میانجى گرى) در میان همسران مورد تأیید اسلام و یک وظیفه انسانى و اسلامى است که به عهده افراد داراى صلاحیت همچون بزرگان فامیل گذاشته شده است. ضمن این که آیه براى هر کدام از دو طرف درگیرى یک میانجى از خانواده خود او پیشنهاد کرده است. [۱۷] [۱]ـ روم آیه ۲۱٫
[۲]ـ روضه المتقین، ج ۸، ص۸۲، وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص ۶٫
[۳]ـ نظام حیات خانواده در اسلام دکتر على قائمى، ص ۳۲۰ – ۳۲۱٫
[۴]ـ روم، آیه ۲۱٫
[۵]ـروضه المتقین، ج ۸، ص ۳۷۷٫
[۶]ـ وسائل الشیعه، ج۱۴، ص ۱۷، باب ۶ از ابواب مقدمات نکاح.
[۷]ـ خانواده در قرآن، دکتر احمد بهشتى، ص۱۳۸٫
[۸]ـ روضه المتقین، ج ۸، ص۳۶۵٫
[۹]ـ همان، ج ۸، ص ۳۶۵٫
[۱۰]ـ فرهنگ تربیت، عباس اسماعیل یزدى، ص ۲۵۵٫
[۱۱]ـ سوره نساء، آیه ۱۹٫
[۱۲]ـ وسائل الشیعه، ج ۱۴، ص۱۰٫
[۱۳]ـ بقره، آیه ۲۳۳٫
[۱۴]ـ سوره نسأ، آیه ۱۲۸٫
[۱۵]ـ اخلاق در قرآن ،ج۳،ص۸۲٫
[۱۶]ـ سوره نسأ آیه ۳۵٫
[۱۷]ـ ر. ک: به نظام حیات خانواده در اسلام، ص ۳۵۴، با اندکى تصرف.
منبع:www.mazageb.ir