بایسته های پیشگیری از وقوع جرم

پیشگیری از وقوع جرم که مؤثرترین و بهترین راه مبارزه با رفتار کجروانه و ناهنجاریهای اجتماعی است، جایگاه والا و ارزشمندی در سیاست جنایی کشورها دارد. پیشگیری از جرم طبق تعریف «لایحه پیشگیری از وقوع جرم» عبارت است از «پیش بینی، شناسایی و ارزیابی خطر وقوع جرم و اتخاذ تدابیر و اقدامات لازم برای از بین بردن یا کاهش آن». در طول قرون متمادی، اتخاذ چنین تدابیر و اقدامات به منظور حفظ حقوق فردی و اجتماعی و تأمین امنیت همه جانبه افراد، توجه دانشمندان علوم مختلف و سیاست مداران را به خود معطوف داشته است. دیدگاه های مختلف و احیاناً متضادی در این مقوله ابراز شده و بر اساس آنها تدابیر پیشگیرانه و اقدامات متعددی اتخاذ شده است، اما هیچ کدام از این شیوه ها و تدابیر نتوانستند جلوی رشد فزاینده جرایم را بگیرند و تمامی آنها در میدان آزمون و خطا با شکست و ناکامی قطعی مواجه شدند. بی شک تشکیل معاونت اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم و آسیب های اجتماعی در قوه قضاییه را می باید از زمره تصمیمات به جا، صحیح و بهنگام بشمار آورد. این معاونت که با حکم رییس قوه قضاییه در راستای تحقق بند پنج اصل ۱۵۶ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ایجاد شد، باید اقدامات مناسبی برای پیشگیری از وقوع جرم و اصلاح مجرمان در جامعه انجام دهد؛ چرا که پیشگیری همیشه مقدم براقدام برای اصلاح بوده است. وانگهی این تقدم تنها هزینه های مادی ومعنوی را دربرنمی گیرد. کما اینکه در شرایطی، با از دست رفتن فرصت ها اصلاً امکان جبران ضرر و زیان وارده امکان پذیر نباشد. در دنیای مدرن امروز که انسان اسیر تکنولوژی است، منابع آگاه نرخ رشد جهانی جرم و جنایت را پنج درصد ذکر کرده اند که در مقایسه با نرخ متوسط رشد جمعیت در جهان – حدود ۳ درصد – به مراتب بالاتر است . لذا در آینده باید نگران سقوط ارزش های اخلاقی در جامعه جهانی بود . در ایران اسلامی با گذشت ۳۳ سال از پیروزی انقلاب اسلامی و جایگزینی جمهوری اسلامی به جای نظام طاغوتی انتظار می رفت که در سایه تعلیم و تربیت اسلامی جامعه ای متعالی و خالی از جرم و آسیب های اجتماعی ایجاد شود. متاسفانه آمارها نشان می دهد، وضعیت ما نیز چیزی از نرخ رشد جرم و جنایت در جهان کم ندارد، اگر زیادتر نداشته. ادامه این روند در آینده امنیت اخلاقی و سلامت روانی جامعه را با چالش های جدی مواجه می کند که تدبیر رییس محترم قوه قضاییه تا حدود زیادی جلوی این فاجعه را گرفت. اما همانطور که ایشان در نشست معاونین اجتماعی دادگستری های سراسر کشور تاکید داشتند پیشگیری امری خطیر و همگانی است که عزم ملی و مشارکت عمومی را می طلبد. آیت الله آملی لاریجانی، رئیس قوه قضائیه که در جمع مدیران و معاونان پیشگیری از وقوع جرم دادگستریهای سراسر کشور سخن میگفت، علاوه بر استفاده از ظرفیت نهادهای دینی، به چند نکته مهم دیگر در بحث پیشگیری از جرم تاکید کرد. نهادینه شدن ادبیات پیشگیری از جرم در تمام نهادها، نقش رسانهها در پیشگیری از جرم و آیندهنگری از جمله مهمترین موضوعاتی بود که رییس قوهقضاییه به آن پرداخت.
استفاده از ظرفیت نهادهای دینی
بیشتر جرایم ریشه در اخلاق عمومی دارند بدین معنی که اعمالی بتدریج به عنوان جرم وارد مجموعه قوانین جزایی میشوند که عرف و اخلاق عمومی جامعه آن را ناپسند میداند و با آن مبارزه میکند. در جامعه مذهبی ایران که دین با همه جنبههای زندگی افراد گره خورده است، استفاده از این ظرفیتهای دینی در پیشگیری از جرم، اهمیت بسیاری پیدا میکند. رییس قوهقضاییه فریضه امر به معروف و نهی از منکر را به عنوان پایگاهی دینی و مورد تاکید نصوص دینی اعم از قرآن و سنت و مورد تاکید تمام فقها و یکی از مهمترین عناصر دینی میداند که توجه به آن به بحث پیشگیری از وقوع جرم کمک بسیاری خواهد کرد.
همانطور که ریاست قوهقضاییه بر آن تاکید دارد، جامعه دینی ایرانی، ظرفیتهای فراوانی در نهادینه کردن پیشگیری از جرم دارد که برای به فعلیت رساندن آن باید برنامهریزی کرد. تعدادی از افراد تحت‏تاثیر عقاید مذهبی، اصول اخلاقی، در شرایطی هستند که با وجودِ بودن عوامل جرم‏زا مرتکب جرم‏ نمی‏شوند، بدین معنی که رفتار و کردار فرد تحت‏تاثیر گرایشهای مذهبی او قرار گرفته است. تقویت این گرایشها به کاهش جرم در جامعه کمک میکند. کاهش آمار جرایم در ماه رمضان بخوبی این موضوع را ثابت میکند.
نهادینه شدن ادبیات پیشگیری از جرم
نکته دیگری که آیتالله آملی لاریجانی در خصوص پیشگیری از جرم مورد تاکید قرار میدهد، نهادینه شدن پیشگیری از جرم است. پیشگیری از جرم با نهادینه کردن مرتبط اما متفاوت است. وظیفه پیشگیری از جرم در درجه اول برعهده قوهقضاییه است. در اصل ۱۵۶ قانون اساسی که وظایف قوهقضاییه را برشمرده شده، اقدام مناسب برای پیشگیری از وقوع جرم و اصلاح مجرمان پنجمین وظیفه این قوه تعیین شده است. اما پیشگیری از جرم تنها برعهده قوهقضاییه نیست. در واقع زمانی این قوه در این وظیفه خود موفق خواهد بود که سایر قوای مملکتی و شهروندان و مردم جامعه نیز در این خصوص به وی یاری رسانند. نهادینه کردن ادبیات پیشگیری از جرم به همین موضوع اشاره دارد. رییس قوهقضاییه در این رابطه میگوید: قوهقضاییه بر حسب وظیفه قانونی خود با جدیت بحث پیشگیری از وقوع جرم را در دستور کار دارد و پیگیر آن است. با این حال نهادینه شدن موضوع پیشگیری بحثی است که تمام قوا باید نسبت به آن حساسیت به خرج دهند. آیتالله آملیلاریجانی توجه جدی به مشارکت روحانیون و حوزههای علمیه را زمینه مناسب دیگری در همگانی کردن موضوع پیشگیری از وقوع جرم توصیف کرد. در ماده ۲۱۱ قانون برنامه پنجم توسعه تاکید شده است: دستگاههای اجرایی از جمله نیروی انتظامی، سازمان بسیج مستضعفان، نهادها و موسسات عمومی غیردولتی نظیر جمعیت هلالاحمر و شهرداریها، مکلفند در چارچوب وظایف خود همکاری لازم را با قوهقضاییه در اجرای برنامههای پیشگیری از وقوع جرم، معمول دارند. بدین ترتیب، همکاری سایر سازمانها در نهادینه کردن فرهنگ پیشگیری از جرم از حد یک توصیه ساده گذشته و به عنوان یک الزام قانونی مطرح است.
نقش رسانهها در پیشگیری از جرم
پیشگیری، از سیاستهای اصلی قوهقضاییه در برخورد با پدیده جرم در جامعه اسلامی است. تلاشهای قوهقضاییه، زمانی نتیجه خواهد داشت که با همکاری دیگر نهادها و سازمانهای موجود در جامعه همراه باشد. در این میان، رسانهها نقش بزرگی برعهده دارند، موضوعی که رییس قوهقضاییه نیز در تبیین سیاستهای این قوه در بخش پیشگیری از جرم بر آن تاکید دارد.
رییس قوهقضاییه رسانهها به ویژه رسانه ملی را به عنوان مهمترین نهادهای تاثیرگذار در موضوع پیشگیری از وقوع جرم برشمرده و میگوید: پیشگیری از وقوع جرم معلولی است که علل مختلفی در آن دخالت دارند و برای همه روشن است که مسالهای نیست که قوهقضاییه به تنهایی از عهده آن برآید بلکه در خارج از قوهقضاییه نیز باید برای آن چارهجویی شود. پیش از این نیز، تاثیر رسانه در میزان جرم در جامعه مورد تاکید ریاست قوهقضاییه قرار گرفته بود. رسانه و به خصوص صدا و سیما، کارکردی دوگانه در ارتباط با جرایم دارد. از یک سو عنصری تاثیرگذار در پیشگیری از جرم است و از سوی دیگر گاه باعث افزایش جرم در جامعه میشود. این دو کارکرد، همواره همراه رسانه خواهد بود و گریزی از آن نیست، اما باید تلاش کرد که رسانه هر چه بیشتر به عنوان عنصری تاثیرگذار در پیشگیری از جرم مطرح شود. علاوه بر صدا و سیما- یعنی رسانه ملی- دیگر رسانهها نیز کارکردی مهم در این خصوص دارند. همانطور که در ابتدای بحث بیان شد، بازتاب اقدامات قوهقضاییه در برابر جرایم در رسانهها تاثیر بسیار زیادی در طرحریزی ذهنیت شهروندان از عملکرد دستگاه قضایی دارد. صدا و سیما، سازمانی مستقل از سه قوه است و در میان سایر رسانهها نیز سهم قوهقضاییه ناچیز است. در این میان، انصاف و اطلاعرسانی صحیح، میتواند به قوهقضاییه در ایجاد اعتماد عمومی به دستگاه قضایی موثر باشد و در فضای اعتماد، این قوه، بهتر میتواند سیاستهای پیشگیرانه و درمانگرانه خود را پیاده کند. رسانه‏ها به دلیل برخورداری از حجم زیاد مخاطب، می‏توانند از لحاظ بسیج منابع جهت تحقیق جنایی و کمک به‏ ماموران تحقیق مورد توجه قرار گیرند. رسانه‏ها همچنین می توانند با آموزش روشهای مقابله با جرایم و تنویر افکار عمومی نقش پیشگیرانه ایفا نمایند و با دادن اطلاعات هشداردهنده به افزایش مکانیزمهای نظارتی و کنترلی کمک کنند.
منابع:
۱-روزنامه جوان شنبه ۲۳ مهر ۱۳۹۰
۲-روزنامه حمایت۲۳/۷/۹۰
۳-ایسنا ۲۳/۶/۹۰
۴-خانه ملت۲۲/۷/۹۰
۵-حمایت۲۰/۱۰/۹۰

روزنه
پیشگیری از وقوع جرم در گفتوگو با صاحبنظران حقوقی
یک حقوقدان معتقد است مادامی که علل، انگیزهها و اسباب ارتکاب جرم در جامعه وجود دارد، پیشگیری معنایی نخواهد داشت؛ در واقع پیشگیری نیازمند یک عزم ملی است که باید در وجود تمام نهادهای ذیربط باشد تا بتوانیم به چنین مهمی دست پیدا کنیم.
محمدرضا سماواتیپور می گوید: سیاست کیفری به مجموعه روشها و تدابیری گفته میشود که پیشگیری از وقوع جرم کرده و به درمان مجرمیت میپردازد. به لحاظ عملی نمیتوان سیاست کیفری را جدا از سیاست کلی کشور بدانیم.؛زیرا مساله پیشگیری از وقوع جرم تنها با اصلاح سیاستهای کیفری حل و فصل نمیشود، بلکه نیازمند و منوط به این است که ابعاد مختلف یک پدیده مجرمانه با کلیت اجتماع آن مورد مطالعه قرار بگیرد.
بحث پیشگیری از وقوع جرم، بحث علمی و فنی است
یک مدرس دانشگاه با بیان این که بحث پیشگیری، یک بحث علمی و فنی است، می گوید: هدف از این بحث افزایش قدرت نسلپذیری افراد، جلوگیری از تکرار جرم و ارایه نتیجه تحقیقات و مطالعات به قوای دیگر برای پیشگیری اولیه و اجتماعی است. در واقع مبارزه با عواملی است که یک انسان حنیف و حقگرا را تبدیل به یک انسان بزهکار و منحرف میکند.
علی نجفی توانا با بیان این که بحث پیشگیری از وقوع جرم یکی از مباحث پیچیده، تخصصی و فنی در رابطه با پدیده بزهکاری است، تصریح کرد: واقعیت این است که معمولا پیشگیری با توجه به نتایج آسیبشناسی در قالب تدابیر بنیادی به صورت تدابیر اولیه، ثانویه و ثالثه انجام میشود.
برای مبارزه با وقوع جرم، باید ریشهها را شناسایی کنیم
همچنین یک وکیل دادگستری در این باره می گوید: برای مبارزه با وقوع جرم در ابتدا باید ریشه ها و دردها را شناسایی کنیم و سپس درزمینه پیدا کردن روش های درمان آن برآییم.
سیدمحمد صادق آلمحمد اظهار می کند: با مجازات به تنهایی نمیتوانیم به مبارزه با وقوع جرم بپردازیم بلکه برای این که شیوههای پیشگیری از وقوع تبهکاری را شناسایی کنیم، باید به راهحلهای علمی و منطقی مراجعه کرده و آنها را کشف کنیم.
ریشه کن کردن جرم، نیازمند علتیابی است
یک حقوقدان نیز با بیان اینکه کار اساسی برای ریشهکن کردن جرم، علتیابی است، می گوید: جرمزدایی به فرهنگسازی و مطالعات و بررسیهای روانشناسانه نیاز دارد و به همین سادگی صورت نمیگیرد؛ لذا باید بسترهای زایش جرم را شناسایی کنیم و به فرهنگسازی و برقرار کردن تعادل اجتماعی رو بیاوریم.
احمد بشیری در این زمینه خاطرنشان می کند: اگر لایحه پیشگیری از وقوع جرم بتواند از جرایم اتفاقی جلوگیری کند ـ نه جرایمی که از روی اضطرار انجام میگیرد ـ میتواند لایحه خوبی باشد.
جامعه و بستر فرهنگی و اجتماعی آن نقطه ثقل پیشگیری از وقوع جرم است
ایمان میرزازاده نیز درتحلیل لایحه پیشگیری از جرم با بیان این که جامعه و بستر فرهنگی و اجتماعی آن نقطه ثقل پیشگیری از وقوع جرم است، تاکید کرد باید رویکرد تنبیهی و مبتنی بر برخورد سخت با مجرمان را تغییر داده و از برخوردهای قهرآمیز که بر احساسات مردم تاثیرگذار است و عموما خشونت را ترویج میکند جلوگیری کرد. این حقوقدان معتقد است میتوان از این سیاست در مقوله پیشگیری از وقوع جرم نیز بهره گرفت.