سایت حقوقی وکیل محمد مقصود وکیل محمد مقصود ؛ وکالت و مشاوره در امور حقوقی
بررسی حدود مصونیت قضایی وکلای مردم در گفتوگوی «حمایت» با کارشناسان؛ زمانی که طبق قوانین موضوعه، تعقیب کیفری افراد به لحاظ وظایف خاص اجتماعی، سیاسی و یا قضاییای که بر عهده دارند با تشریفات خاصی صورت گیرد، در اصطلاح سیاسی- حقوقی گفته میشود که این افراد دارای مصونیت هستند.
به عنوان مثال نمایندگان سیاسی کشورهای خارجی مقیم جمهوری اسلامی ایران را نمیتوان در ایران تحت تعقیب کیفری قرار داد. این حمایت قانونی مصونیت سیاسی نامیده میشود. همچنین نمایندگان مجلس شورای اسلامی را نمیتوان به سبب نظراتی که در مجلس اظهار کردهاند یا آرایی که در مقام وظایف نمایندگی خود دادهاند تعقیب یا توقیف کرد. این مصونیت نیز به عنوان مصونیت پارلمانی معروف است. همچنین تعقیب کیفری قضات تابع تشریفات ویژهای است که مصونیت قضایی نامیده میشود. هدف از شناسایی این مزایا و مصونیتها منتفع ساختن و بدون مجازات گذاشتن افراد مذکور نیست بلکه مراد قانونگذار، تامین حسن اجرای وظایف شغلی آنان است. درباره نمایندگان مجلس به دلیل حساسیت سیاسی و اهمیت فوقالعاده نمایندگی ملت، این مصونیتها بیشتر مورد استفاده قرار گرفته و از لحاظ قانونی با مباحث بیشتری روبرو بوده است.
اظهارنظرهای فراوانی را از نمایندگان مجلس شورای اسلامی درباره عملکرد مسئولان قوای سهگانه اعم ازمجریه، مقننه و قضاییه شنیدهایم. گه گاه این اظهارنظرها در صحن علنی مجلس و یا سخنان پیش از دستور، ازسوی نماینده بیان میشود. برخی اوقات این انتقادات در قالب تذکر، سوال یا استیضاح یک وزیر یا به صورت نامه به یک دستگاه اجرایی یا قضایی رخ نموده و یا به وسیله مصاحبه و مواردی از این دست رسانهای میشود که قاعدتا اعتراض فرد مورد خطاب را نیز در پی خواهد داشت. در اغلب این اظهارنظرها، نمایندگان مجلس انتقادهای قابل توجهی به عملکرد مسئولان میکنند. انتقادهایی که آن مقام و کسی که اظهارنظر یا انتقاد متوجه اوست، خیلی از اوقات آن راحمل بر اتهامزنی و افترا و هتک آبرو و حیثیت خود قلمداد کرده و به جای آن که با دلیل و مدرک درمقام پاسخگویی به اظهارنظر یا انتقاد نماینده نسبت به خود برآید، مدعی ارتکاب جرم افترا و توهین توسط نماینده مجلس میشود و بعضا تقاضای تعقیب قضایی نماینده موردبحث را میکند. در این گزارش میخواهیم به همین موضوع پرداخته و ببینیم افراد مورد خطاب نمایندگان اجازه چنین برداشت و اعاده حیثیتی را دارند یا خیر؟ به همین منظور با چند نماینده مجلس گفتوگو کردهایم تا درباره مصونیتهای قضایی
آن ها بیشتر بدانیم.
مصونیت نمایندگان از دید قانون اساسی
مهمترین رکن جمهوری اسلامی ایران، قانون اساسی است. این قانون درباره وظایف و اختیارات نمایندگان خانه ملت نیز حدودی را تعیین کرده است. بر همین اساس، اختیارات نمایندگان مجلس درنظامهای جمهوری به حدی است که نمایندگان مجلس اجازه دارند درتمامی زمینهها و امور کشور اظهار نظر و دخالت کنند. اصل ۸۴ قانون اساسی کشورمان دراین باره میگوید که هر نماینده در برابر تمام ملت مسئول است و حق دارد در همه مسایل داخلی و خارجی کشور اظهارنظر کند. این اصل قانون اساسی برای نماینده مجلس هم حق ایجاد کرده و هم تکلیف. با وجودی که هرنماینده از یک شهر انتخاب میشود و صرفا مردم آن شهر به ایشان برای ورود در مجلس رای میدهند. اما هنگامی که مردم یک شهر به یک نمایندهای رای دادند و آن فرد نماینده وارد مجلس شد، این نماینده در برابر تمامی ملت ایران مسئولیت دارد.وقتی که قانونگذار اساسی، عبارت همه مسایل داخلی و خارجی را در این اصل تصریح کرده است، یعنی اینکه حق دخالت نماینده در همه مسایل تبلور عینی و عملی یافته است. در این زمینه، بیانات بسیاری از بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی ایران حضرت امام خمینی(ره)، در اهمیت نقش و مسئولیت نمایندگان مجلس به یادگار مانده و از آن جمله این که «مجلس در راس امور است.» در همین زمینه در اصل ۸۶ قانون اساسی نیز آمده است که نمایندگان مجلس در مقام ایفای وظایف نمایندگی در اظهارنظر و رای خود کاملا آزادند و نمیتوان آن ها را به سبب نظراتی که درمجلس اظهار کردهاند یا آرایی که درمقام ایفای وظایف نمایندگی خود دادهاند، تعقیب یا توقیف کرد.با وجود تصریحی که در این ۲ اصل قانون اساسی وجود دارد، تفاسیر گوناگونی از آنها شده است. برخی از موضوع مصونیت نمایندگان تنها در داخل مجلس یاد کرده و برخی دیگر در طول دوره نمایندگی فرد را مصون از پیگیریهای قضایی به سبب اظهارنظرهای سیاسی میدانند. این ابهام، نقطه اختلاف مفسران قانون اساسی ما شده است. برخی از حقوقدانان معاصر معتقدند که نماینده مجلس صرفا حق دارد برابر اصل ۸۶ قانون اساسی درمجلس هرگونه اظهارنظری بکند و خارج از آن این اجازه از وی سلب شده است. بعضی دیگر دامنه اختیار وکیل مجلس را فراتر از ساختمان فیزیکی مجلس شورای اسلامی دانسته و اعتقاد دارند با جمع اصول متعدد قانون اساسی با یکدیگر به ویژه اصول ۸۴ و۸۶ آن، نماینده مجلس اجازه دارد در محدوده زمانی مدت مسئولیت نمایندگیاش، در هر مکان و زمانی که تشخیص داد مصلحت مردم ایجاب میکند ، درهمه مسایل داخلی وخارجی کشور اظهارنظر کند.
مصونیت نمایندگان در داخل مجلس
چندی پیش معاونت حقوقی ریاست جمهوری با وجود مصونیت قضایی نمایندگان در کارها و امور مربوط به خود، از یکی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی به دادگاه شکایت کرد. بر همین اساس استدلال بداغی، معاون حقوقی دولت از این عمل در حاشیه هفدهمین اجلاسِ شورای هماهنگی حقوقی دستگاههای اجرایی کشور، در جمع خبرنگاران این گونه بیان شد که طبق اصل ۸۶ قانون اساسی، نمایندگان مجلس در صحن مجلس و در دفاع از قوانین و مقررات و یا در بحث ارتباط با حقوق مردم از مصونیت حقوقی و قضایی برخوردار هستند و در غیر مجلس و نسبت به این که مسایل غیر وظیفه نمایندگی را مطرح کنند، مصونیت قضایی نخواهند داشت.در همین ارتباط محسن کوهکن، نماینده مردم لنجان در مجلس نظر مشابهی دارد. او در سخنرانی خود در جلسه علنی عنوان کرده که مردم باید بدانند که ما در مجلس مصونیت قضایی نداریم و نمایندگان همانند مردم در مقابل قانون دارای حقوق مساوی هستند.وی معتقد است که اگر یک نماینده همانند مردم فعل یا ترک فعلی را انجام دهد که خلاف قانون باشد، باید در محاکم بررسی شود. این از افتخارات نظام است که نمایندگان پا به پای یک فرد عادی در محکمه حضور مییابند. سخنان دیگری نیز در تایید این نظریه از سوی برخی مراجع تقلید عنوان شده است.آیتالله موسوی اردبیلی در مخالفت با مصونیت قضایی نمایندگان مجلس شورای اسلامی گفتهاند: «اصولا مصونیت به این معنی که سابق هم مرسوم بود؛ یعنی برای نمایندگان مجلس یک امتیازی قایل میشوند که اینها چون نماینده هستند، هر صحبتی بکنند یا هر کاری بتوانند بکنند و یک امتیازی نسبت به دیگران دارند که قابل تعقیب نیستند و کسی نباید با اینها کاری داشته باشد، یا از نماینده سلب مصونیت بشود، این تشریفات از مراسم دوره طاغوتی است. افرادی که در اینجا هستند باید حتی منزهتر از آن هایی باشند که مسئولیت را به عهده نگرفتهاند و اگر یک وقتی حرفی یا مطلبی را گفتند که خلاف بود، نهتنها مصونیت نداشته باشند، بلکه مسئولیت بیشتری را باید احساس کنند و مؤاخذه آن ها بیشتر باشد. حالا اگر شدت مجازات را تصویب نمیکنید، حداقلش باید مساوات بین نماینده با دیگران باشد، زیرا به عقیده من اگر حرف یا عمل قابل تعقیب است، نمایندگی هیچگونه امتیازی نمیآورد.»
مصونیت نمایندگان در دفاع از حقوق مردم
در مقابل استدلالهایی که در بالا از برخی نمایندگان آورده شد، دلایل فراوانی نیز از جانب برخی مراجع تقلید و صاحبنظران سیاسی و حقوقی در تایید مصونیت قضایی نمایندگان گفته شده است. آیتالله مکارم شیرازی این گونه در مقام دفاع از مصونیت نمایندگان مجلس خبرگان قانون اساسی سخن گفته است: «ظاهرا در مورد مصونیت سوء تفسیر شده است، زیرا این مصونیت امتیازی برای نمایندگان نیست، بلکه حفظ حقوق ملت است. معنیاش این است که بنده را کسی میخواهد از محیط این مجلس دور کند، شکایتی از من میکند و من را توقیف میکنند و نتیجتا نماینده مردم نمیتواند از حقوقشان دفاع کند. بنابراین مسئله حفظ حقوق مردم است و مربوط به نظام طاغوتی هم نیست، تأکید میکنم که ما باید کاری کنیم که تمام جلوه های آزادی در مملکت فراهم شود و مصونیت هم یک آزادی معقول و مشروع است که میخواهیم نماینده را به صرف اتهام توقیف نکنند.»وقتی نماینده در جلسات علنی برای دفاع از حق مردم سخنی به زبان میراند، مصونیت دارد و کسی نمیتواند او را به دلیل سخنی که بر زبان آورده ملامت کند. مهدی مهدیزاده، نماینده مجلس شورای اسلامی با بیان این سخن ادامه میدهد: نمایندگان مجلس برای انجام رسالت نمایندگیشان آزادند.وی اما این را هم میگوید که مصونیت نمایندگان به نوع تخلفی که انجام میدهند بستگی دارد، مثلا اگر نمایندهای شأن نمایندگی را خدشهدار کرد مطابق قانون، مجازات میشود.عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی خاطرنشان میکند: مثلا در قانون ذکر شده که اگر نمایندهای دو ماه بر سر کار خود حاضر نشود از مجلس اخراج میشود و اینطور نیست که نماینده هر کاری دلش بخواهد بکند و کسی نتواند بازخواستش کند، این مصونیت موجود تنها برای دفاع از حق مردم در مجلس وجود دارد.
مجازات حبس برای نمایندگان
نمایندگان مجلس برای صحبت درون مجلس مصونیت دارند، این را عضو کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس گفته و ادامه میدهد: اگر نمایندهای در حیطه وظیفه نمایندگی خود اظهار نظر کند مصون است.
سید مصطفی طباطبایینژاد میگوید: نماینده مردم هم مانند باقی اعضای جامعه، اگر تخلفی انجام دهد مجازاتش را تحمل میکند و مانند بقیه با او رفتار خواهد شد. البته او این را هم میگوید که اگر در مورد تخلفی برای نماینده مجلس مجازات حبس درنظر گیرند به دلیل اینکه او نماینده مردم است و حق مردم نباید ضایع شود، مجازاتش را پس از پایان دوره نمایندگیاش تحمل میکند.
مصونیتی وجود ندارد!
من هیچ مصونیتی برای نمایندگان ندیدهام. این را نادر قاضیپور گفته و ادامه میدهد: نمایندگان مجلس تنها در نطقی که در مجلس دارند میتوانند نظرات خود را بیان کنند، مصونیت داشته و مصونیت دیگری در عمل برای آنها وجود ندارد. در این رابطه همچنین محمدعلی رضایی، نماینده مردم تربت حیدریه در مجلس شورای اسلامی با نظری مشابه، میگوید: نمایندگان مجلس هیچ مصونیتی ندارند و تنها در نطق خود آزادند. وی ادامه میدهد: البته برای انجام نطق نیز باید برای صحبتهای خود دلیل و مدرک داشته باشند. عضو کمیسیون عمران این را هم اضافه میکند که نمایندگان برای نطق خود پاسخگو هم باید باشند. با تمام این توصیفات، باید نتیجه گرفت که نظام حقوقی کشورمان پاسخ صریح و شفافی به موضوع مصونیت نمایندگان از تعقیب قضایی نداده است. در این رابطه در میان حقوقدانان، کارگزاران اجرایی و حتی مراجع تقلید اختلاف نظرهای فراوانی به چشم میخورد. اما در این میان نباید اصل ۸۶ قانون اساسی را که به نمایندگان در حیطه انجام وظایف قانونی مصونیت داده را به فراموشی سپرد. تمام تفاسیر و نظرات باید در حیطه این اصل انجام بگیرد. با توجه به سخنان نمایندگان مجلس، باید گفت که د ر عمل نمایندگان مجلس تنها در سخنان خود در مجلس شورای اسلامی و آن هم در رابطه با انجام وظایف قانونی و دفاع از حقوق مردم دارای مصونیت هستند. اما اینکه نظر قانونگذار اساسی تنها اعطای چنین مصونیت محدودی به نمایندگان خانه ملت باشد، محلی از اشکال است که به بررسیهایی بیش از این نیاز دارد.