سایت حقوقی وکیل محمد مقصود وکیل محمد مقصود ؛ وکالت و مشاوره در امور حقوقی
در یکی از دیالوگ‌های ماندگار سینما، انسان به ویروس تشبیه می‌شود که به هر محیطی که وارد می‌شود تمام منابع اطراف خود را مصرف می‌کند و محیط اطراف خود را برای رفاه خود به نحو قابل توجهی نابود می‌کند. نگاهی به تحولاتی که زمین از زمان توسعه صنعتی از سرگذرانده است، این ادعا را تایید می‌کند. انسان چشم بر اهمیت طبیعت بسته و بی‌حساب در حال مصرف کردن از آن است.
اما در نیمه‌های قرن بیستم و زمانی که بشر به عمق فاجعه‌ای که زمین به سوی حرکت به سوی آن است آگاه شد، سعی کرد که با سامان دادن تلاش‌های ملی و بین‌المللی، راهکاری را برای حفاظت از محیط‌زیست پیش‌بینی کند. در این گزارش در گفت‌وگو با کارشناسان، به بررسی این راهکارهای ملی و بین‌المللی می‌پردازیم.
اهمیت حفظ محیط‌زیست
یک کارشناس حقوق محیط‌زیست در اهمیت و ضرورت حفاظت محیط‌زیست می‌گوید: بنا به اهمیت موضوع حفاظت از محیط زیست اصل ۵۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و برنامه‌های توسعه همگی تاکید بر جلوگیری از اختلالات زیست محیطی شهری و روستایی دارند.
علی بینوا اضافه می‌کند: علاوه بر آن، قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست (مصوب ۲۸/۳/۱۳۵۳ و اصلاحیه ۲۴/۸/۱۳۷۱) در ۲۱ ماده و چندین تبصره، راهکارهایی را برای کنترل محیط و جلوگیری از تخریب آن ارایه داده است و این مهم را از وظایف سازمان حفاظت محیط زیست دانسته است.
وی در رابطه با بایدها و نبایدهای پیش‌بینی شده در این قانون می‌گوید: این قانون در ماده نهم تاکید دارد بر این که «اقدام به هر عملی که موجبات آلودگی محیط زیست» را فراهم کند، ممنوع است. منظور از آلوده ساختن محیط زیست عبارتست از پخش یا آمیختن مواد خارجی به آب یا هوا یا زمین به میزانی که زیان‌آور به حال انسان یا سایر موجودات زنده و یا گیاهان و … است.
مواد آلاینده محیط زیست
این کارشناس محیط‌زیست در ادامه به بیان مواد آلاینده محیط‌زیست می‌پردازد و می‌گوید: در سال ۱۹۷۰ دو دانشمند آمریکایی به نام‌های رولند و مولینا، کشف کرده بودند که مواد کلر و فلوئور و کربن‌ها
CFC ترکیبات حاوی کلر، فلوئور و کربن هستند. از این ترکیبات در آئروسل‌ها، خنک‌کننده یخچال و تجهیزات تهویه هوا استفاده می‌شود.
وی می افزاید: CFC ها بسیار خطرناکتر از دی اکسید کربن و متان هستند، و به صورت تدریجی مقدار کمی از آنها باعث از بین رفتن تعداد زیادی از مولکول O 3 و در نهایت لایه اوزون خواهد شد.
وی در رابطه با تاثیر این کارشناسان بر اهمیت حمایت از محیط‌زیست می‌افزاید: این کارشناسان با طرح مقاله‌ای، افکار عمومی را متوجه این موضوع کردند. بعد از آن هم انگلستان این پدیده را در قطب رصد کرد و مشاهده کرد حجم مولکول‌های اوزون در آن منطقه پایین است و ثابت شد موادی مانند کلر و فلوئر و کربن مضر هستند.
تلاش‌های بین‌المللی برای حفظ محیط‌زیست
این کارشناس حقوقی در ادامه به تلاش‌های بین‌المللی در خصوص حفظ محیط‌زیست اشاره می‌کند و می‌گوید: در سال ۱۹۷۸ برای اولین‌بار یونیسف قانون مدون و محدودی را نوشت که آمریکا در آن پیش قدم بود. البته این کشور بعد از امضای آن، تا نزدیک ۷ سال بعد از پذیرفتن آن خودداری کرد. در نتیجه در سال ۱۹۸۵ بسیاری از کشورها به توافق رسیدند که اقداماتی در این مورد انجام دهند.
بینوا ادامه می‌دهد: به همین منظور، در سال ۱۹۸۷ پروتکل مونترال به تصویب بیش از ۷۰ کشور جهان رسید که هدف آن کاهش ۵۰ درصد تولید فرئون تا سال ۱۹۹۹ بود. برخی از کشورها بر قطع کامل تولید فرئون مصمم شدند. گاز حیات بخشی که از بین می‌رود، شکلی از اکسیژن است که مولکول‌های آن به جای دو اتم معمولی دارای ۳ اتم اکسیژن است. این ساختمان ساده قادر است اشعه ماورای بنفش را جذب کرده و اثرات منفی آن بر روی انسان را زایل سازد، این اشعه علاوه بر تاثیر بر عدسی‌های چشم، موجب تغییر در DNA و درنهایت سرطان‌های پوستی می‌شود. ثابت شده است که به ازای ۱۰ درصد کاهش در اوزون موجود،۲۶ درصد به سرطان‌های پوستی افزوده می‌شود.
این کارشناس محیط‌زیست سپس به همکاری ایران در تلاش‌های بین‌المللی زیست‌محیطی اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۹۹۰ (۱۳۶۹) به عضویت کنواسیون وین درآمده و یکی از اعضای امضاکننده پروتکل مونترال است. بنابراین از حدود ۱۴ سال پیش اجرای مفاد این پروتکل در کشور ما لازم‌الاجرا بوده است.
اکنون نیز پایه قوانین مربوط به پروتکل مونترال در مورد تولید نشدن مواد مضر برای محیط‌زیست است که تا امروزه محدودیت‌ها در مورد استفاده از این مواد، بسیار محدودتر شده است.
پروتکل مونترال
یکی دیگر از کارشناسان حوزه حقوق محیط‌زیست به پروتکل مونترال به عنوان یکی از اسنادی بین‌المللی موثر در این حوزه اشاره می‌کند و می‌گوید: پروتکل مونترال در زمینه مواد مخرب لایه اوزون یک پیمان‌نامه بین‌المللی برای حفاظت از لایه اوزون است.
فرهاد دبیری ادامه می‌دهد: اصل این کنوانسیون به زبان‌های عربی چینی، انگلیسی، فرانسه، روسی و اسپانیایی تهیه شده است و همه آنها از اعتبار واحدی برخوردارند. به طور مثال طرف‌های این کنوانسیون تصدیق می‌کنند که موادی مانند CFCها برای محیط‌زیست مضر است. این کارشناس ادامه می‌دهد: حفاظت از لایه اوزون از طریق پیش‌بینی و برقراری ضوابط و معیارهایی در جهت کنترل انتشار مواد کاهنده لایه اوزون در جهان امکان‌پذیر خواهد بود.
این کارشناس حقوقی به محتوای قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون وین اشاره می‌کند و می‌گوید: این قانون در مورد حفاظت از لایه اوزون در متن خود می‌گوید: طرف‌های این کنوانسیون با علم به اثر بالقوه زیان‌آور دگرگونی‌های لایه اوزون بر زندگی انسان و محیط زیست، با تذکار مقررات مربوط در اعلامیه کنفرانس سازمان ملل درباره محیط زیست انسان و به ویژه اصل ۲۱ ، که پیش‌بینی کرده است «طبق منشور ملل متحد و اصول حقوق بین‌الملل، دولت‌ها کاملا حق دارند تا در چارچوب مقررات محیط‌زیستی خود از منابع خود بهره‌برداری کنند، و نیز مسئولند تضمین کنند که فعالیت‌های انجام شده در حیطه صلاحیت یا کنترل آنها موجب زیان به محیط زیست کشورها یا مناطق خارج از محدوده صلاحیت ملی آنها نباشد».
وی ادامه می دهد: با توجه به اوضاع و احوال و شرایط خاص کشورهای در حال توسعه، با توجه به کارها و مطالعات در حال انجام در سازمان‌های ملی و بین‌المللی و به ویژه طرح جهانی اقدام درباره لایه اوزون مربوط به برنامه محیط زیست سازمان ملل و نیز با توجه به تدابیر احتیاطی برای حفظ لایه اوزون که در سطوح ملی و بین‌المللی تاکنون اتخاذ شده است، با علم به این که اقدامات برای حفاظت لایه اوزون از گزند دگرگونی‌های ناشی از فعالیت های انسان مستلزم همکاری و اقدامات بین‌المللی است و باید مبتنی بر ملاحظات علمی و فنی مربوط باشد، و نیز با علم به نیاز به پژوهش بیشتر و مطالعات منظم به منظور توسعه دانش علمی مربوط به لایه اوزون و اثرات زیا ن آور احتمالی ناشی از تغییرات آن، با تصمیم برای حفظ بهداشت انسان و محیط زیست در مقابل اثرات سوء ناشی از تحولات لایه اوزون به نحوه درستی توافق کرد.
وی می‌افزاید: طرف‌ها طبق مقررات این کنوانسیون و پروتکل‌های معتبر که عضویت آنها را دارا هستند، اقدامات لازم را به منظور حفظ سلامت انسان و محیط‌زیست در قبال اثرات بلافعل و یا بالقوه سوء ناشی از فعالیت‌های انسان که لایه اوزون را دگرگون می‌سازند یا ممکن است دگرگون سازند، معمول خواهند داشت. یعنی طبق این بند از توافقنامه، کشورها از طریق مشاهدات، پژوهش و مبادله اطلاعات منظم جهت فهم بهتر و ارزیابی اثرات فعالیت‌های انسان بر لایه اوزون و اثرات تغییرات لایه اوزون بر سلامت انسان و محیط‌زیست با دیگر عضو‌ها، همکاری خواهند داشت و این به طور کلی به این معنی است که کشورهای عضو این کنوانسیون متعهد می‌شوند که خود فعالیت‌هایی را در زمینه آسیب‌رسانی به لایه اوزون آنجام ندهند و از فعالیت ارگان‌هایی که باعث تخریب در لایه اوزون خواهند شد، جلوگیری به عمل آورند.
دبیری ادامه می‌دهد: اعضا می‌بایستی مبادله اطلاعات علمی، فنی، اجتماعی، اقتصادی، تجاری و حقوقی مربوط به این کنوانسیون را که در الحاقیه شماره ۲ با تفصیل بیشتر ذکر شده است ،تسهیل و ترغیب کنند.
حقوق بین‌الملل محیط‌زیست
یک کارشناس حقوق بین‌الملل دیگر نیز به قواعد حقوق بین‌الملل محیط‌زیست اشاره می‌کند و نحوه شکل‌گیری و توسعه حقوق بین‌الملل محیط‌زیست را این‌گونه ترسیم می‌کند: آنچه در حقوق بین‌الملل محیط‌زیست مطرح می‌شود، مجموعه قواعد حقوقی بین‌المللی است که هدف آن حفاظت از محیط‌زیست است. این رشته از حقوق بین‌الملل همچون حقوق محیط‌زیست رشته‌ای کاملا جوان است.
فریناز فیضی ادامه می‌دهد: اولین کنوانسیون‌هایی که در رابطه با حفاظت از محیط‌زیست ایجاد شد، به اوایل قرن بیستم برمی‌گردد، اما ریشه‌های واقعی حقوق بین‌الملل محیط‌زیست را باید در اواخر دهه ۱۹۶۰ جستجو کرد.
این کارشناس حقوق می‌گوید: اوضاع جهان در بعد از جنگ جهانی دوم تاثیر قابل توجهی در ایجاد حقوق بین‌الملل محیط‌زیست داشت.
توسعه نابرابر و نامنظم تعادل بیوسفر را دچار اختلال جدی کرده و فاصله بین جنوب و شمال را زیادتر کرد. تحولی از نظر اقتصادی ایجاد شد و آب‌های رودخانه‌ها، دریاچه‌ها، اقیانوس‌ها، جانوران و گیاهان، به‌عنوان منابع قابل استفاده جهت ارضای نیازهای مختلف به خصوص در کشورهای صنعتی، ارزشمند شدند.
وی خاطرنشان می‌کند: به دنبال اعلام خطرهای دانشمندان، افکار عمومی نسبت به حفظ محیط زیست از خود عکس‌العمل نشان داد. از این زمان به بعد بود که نحوه نگرش و برخورد با مسئله محیط‌زیست کاملا عوض شده و تحت‌فشار افکار عمومی که کم‌کم جنبه بین‌المللی و جهانی به خود می‌گرفت، محیط زیست به عنوان یک مجموعه مطرح شد. در سطح داخلی، متون قانونی برای حفاظت از محیط‌زیست افزایش چشمگیری یافت و دولت‌ها نهادهای اداری ویژه‌ای را برای مقابله با آلودگی ایجاد کردند.
فیضی ادامه می‌دهد: سازمان‌های بین‌المللی نیز به نوبه خود در مقابل مسایل مطروحه جدید عکس‌العمل مناسب و قوی نشان دادند و فصل جدیدی آغاز شد. از این به بعد تحول حقوق محیط‌زیست در حقوق داخلی و بین‌المللی به موازات یکدیگر صورت گرفت.
با توجه به آنچه که کارشناسان در گفت‌وگو با «حمایت» مورد اشاره قرار دادند، پس از گذشت چند دهه از مطرح شدن حقوق محیط‌زیست در سطح جهانی، اسناد و قوانین بین‌المللی و ملی برای حفاظت از محیط‌زیست به وجود آمده است. رشد فوق‌العاده جمعیت، اثرات منفی به کارگیری بی‌رویه فنآوری و استفاده از انرژی فسیلی، کره زمین را به شدت مورد تخریب قرار داده و عامل اصلی این صدمات، انسان‌ها هستند.
حقوق بین‌الملل محیط‌زیست مجموعه قواعد بین‌المللی است که موضوع آن پیشگیری از آلودگی و حفاظت از محیط زیست است. اگرچه اولین تلاش‌های حقوقی در سطح بین‌المللی برای حفاظت از محیط زیست به اوایل قرن بیستم بازمی‌گردد، ولی حقوق بین‌الملل محیط‌زیست همچون حقوق محیط زیست، رشته‌ای بسیار جوان است و رشد واقعی آن از دهه ۱۹۶۰ آغاز شده است و از این زمان به بعد تحول حقوق محیط‌زیست در حقوق داخلی و بین‌المللی به موازات یکدیگر صورت گرفته است. حقوق محیط‌زیست هرروز بیشتر جنبه بین‌المللی پیدا کرده و به عنصری قوی در تحول مفاهیم بنیادین حقوق بین‌الملل تبدیل شده است. امروزه محیط زیست همچون توسعه از مهم ترین مصادیق همبستگی بین‌المللی به شمار می‌آید و در چارچوب مسایل مربوط به حقوق بشر، مورد بررسی قرار می‌گیرد.
در گفت‌وگوی «حمایت» با کارشناسان