سایت حقوقی وکیل محمد مقصود وکیل محمد مقصود ؛ وکالت و مشاوره در امور حقوقی
مقررات کشور ما در مورد سوگند و جایگاه آن بسیار متنوع است. در قوانین و مقررات متعددی، به سوگند اشاره شده است. علاوه بر سوگند در دادرسی‌های مدنی و کیفری، نوعی از سوگند در حقوق عمومی وجود دارد که صاحبان مشاغل خاص آن را یاد می‌کنند.
نمونه آشنای آن، سوگند رییس‌جمهور در زمان شروع دوران ریاست‌جمهوری است. اما مصادیق سوگند سیاسی و شغلی به این مورد ختم نمی‌شود. نمایندگان مجلس، پزشکان و وکلا،از دیگر مشاغلی هستند که در ابتدای کار خود باید سوگند یاد کنند.
در نظام حقوق ما باید دو کاربرد سوگند را از یکدیگر تفکیک کرد. نوع اول، سوگند‌هایی است که بر اساس مقررات قانون آیین دادرسی مدنی و آیین دادرسی کیفری یاد می‌شود و در پرونده‌های قضایی به عنوان دلیل اثبات دعوا یا مکمل و شرط لازم برای اعتبار دلیل اثبات دعوا از آن استفاده می‌شود. اما نوع دوم، سوگندی است که صاحبان مشاغل خاص و تاثیرگذار برای حسن انجام وظایف خود یاد می‌کنند. بارزترین مصداق این سوگند در قانون اساسی نام برده شده است که عبارت است از سوگند نمایندگان مجلس و رییس‌جمهور در ابتدای تصدی هر یک از پست‌های بالا. اما در قوانین عادی هم مصادیقی برای این سوگند وجود دارد. سوگند صاحبان مشاغل پزشکی، وکالت در ابتدای تصدی این مشاغل از نمونه‌های این نوع سوگند است.
سوگند در قانون اساسی و قوانین عادی
در قانون اساسی و قوانین عادی، مواردی از الزام به سوگند برای برخی مشاغل ذکر شده است. دکتر هادی راجی استاد دانشگاه در این رابطه به «حمایت» می‌گوید: سوگند در قانون اساسی مختص دو گروه است. گروه اول، روسای جمهور و دسته دوم نمایندگان مجلس هستند. این دو گروه بر اساس تکلیفی که قانون اساسی بر عهده آنها گذاشته است، باید برای حسن انجام وظایف خود سوگند یاد کنند. به عنوان نمونه، پس از برگزاری انتخابات، نمایندگانی که با رای ملت به مجلس راه یافته‌اند، باید در اولین جلسه دور جدید مجلس برای حسن انجام امور خود، سوگند یاد کنند. نمایندگانی که در جلسه اول مجلس حضور ندارند یا موفق نشده‌اند سوگند یاد کنند، در جلسه بعدی سوگند یاد خواهند کرد. این حقوقدان می‌گوید: علاوه بر قانون اساسی، در سایر قوانین، برخی دیگر از موارد ادای سوگند نام برده شده است. از جمله مشاغلی که باید در ابتدای کار حرفه‌ای خود سوگند یاد کنند، پزشکان و وکلا هستند.
فلسفه التزام به سوگند
راجی ادامه می‌دهد: با توجه به این نکته که کشور ما نظام اسلامی دارد و پیش‌فرض ما در مورد افرادی که به مقامی گماشته می‌شوند این است که این اشخاص، افراد متدینی هستند و افرادی را به عنوان مسئول می‌شناسیم که اعتقاد برایشان اهمیت دارد؛ لذا سوگند یاد کردن برای برخی مسئولان پیش‌بینی شده است تا کسی که سوگند یاد می‌کند، خود را متعهد بداند که در مقابل سوگند خود تخطی نکند. این حقوقدان می‌گوید: در قانون بر ارزش بالای سوگند تاکید شده است بنابراین فردی که سوگند یاد کرده از نظر اخلاقی باید خود را مسئول بداند.دکتر هادی راجی در مورد محتوا و مفاد سوگند می‌گوید: محتویات سوگند برای نمایندگان در اصل ۶۷ قانون اساسی آمده است و مفاد آن به طور کلی این است که آنها در پیشگاه خداوند سوگند یاد می‌کنند که با تکیه بر شرف خویش پاسدار حریم اسلام و دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی باشند و در انجام تکالیفشان کوتاهی نکنند و… متن سوگند نامه را نیز امضا می‌کنند. در واقع محور اصلی سوگند این است که در انجام تکالیفی که به عهده آنان سپرده می‌شود کوتاهی نکنند. در حقیقت وکالتی که به نمایندگان داده می‌شود در نزد آنها حکم امانت را دارد.
اقلیتهای دینی و اجرای تکلیف سوگند
این حقوقدان می‌گوید: همه نمایندگان مسلمان نیستند، بنابراین سوگند یاد کردن به کتاب آسمانی دین اسلام نمی‌تواند تاثیر بازدارنده کافی را داشته باشد. برای این شرایط در کشور ایران و دیگر کشورها، راهکار مناسبی پیدا شده است. معمولا در این شرایط، اقلیتهای دینی به شرف خود یا به کتاب آسمانی خودشان سوگند یاد می‌کنند. وی در مورد آیین سوگند یاد کردن نیز چنین می‌گوید: در مبانی فقهی برای سوگند یاد کردن آدابی در نظر گرفته شده است که نشان می‌دهد سوگند به چند چیز الزام‌آور است و لفظ سوگند باید به چه صورت باشد.دکتر هادی راجی در مورد بحث ضمانت بر اجرای سوگند نیز می‌گوید: بحث ضمانت بر اجرای سوگند، بحثی درونی و اعتقادی است. در جهان آخرت افراد پاسخ‌‌گو نقض و نادیده گرفتن سوگند خود هستند و زیرپا گذاشتن سوگند، از گناهان بزرگ است. بنابراین، یک بخش ضمانت‌اجرا، به بحث نتایج اخروی نقض سوگند برمی‌گردد. اما ضمانت‌اجرایی دیگر واکنش مردم است. مردم خود ناظر بر اعمال افراد مسئول هستند و در صورتی که آنها به سوگند خود پایبند نباشند، در دوره‌های بعدی می‌توانند از آنها در صورت رعایت نکردن موارد ذکر شده، حمایت نکنند.
الزام سوگند برای پاره‌ای از کارمندان
در نظام حقوقی کشور جمهوری اسلامی ایران سوگند برای اقشار مختلفی در نظر گرفته شده است. البته عمدتا مقام‌های انتخابی مانند رییس‌جمهور و نمایندگان مجلس هستند که ملزم به انجام این تکلیف هستند. اما به موجب قانون مدیریت خدمات کشوری و برخی دیگر از قوانین، پاره‌ای از کارمندان دولت یا پزشکان هم ملزم به رعایت این الزام هستند. دکتر علی کاظمی در گفت‌وگو با «حمایت» با اشاره به این موضوع می‌گوید: رییس‌جمهور طبق قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در مجلس شورای اسلامی با حضور رییس قوه‌قضاییه و شورای نگهبان به شرح زیر سوگند یاد می‌کند: با نام خداوند، در پیشگاه خداوند متعال سوگند یاد می‌کنم که پاسدار مذهب رسمی و نظام جمهوری اسلامی و قانون اساسی کشور باشم و خود را وقف مردم وکشورم نمایم و…این حقوقدان ادامه می‌دهد: نمایندگان مجلس شورای اسلامی نیز در نخستین جلسه مجلس سوگند یاد می‌کنند که پاسدار حریم اسلام باشند و به عنوان امینی عادل در انجام وظایف خود کوتاهی نکنند و… باید توجه داشت که اقلیتهای مذهبی باید سوگند را با ذکر نام کتاب آسمانی خود یاد کنند.
بررسی تطبیقی نظام‌های حقوقی
الزام به سوگند یاد کردن برای مشاغل مهم و حساس، در قوانین و مقررات همه کشورها دیده می‌شود. بنابراین کشورها در مورد وجود این الزام مشترک هستند. اما چند و چون آنها در کشورهای مختلف متفاوت است. دکتر علی کاظمی در این باره توضیح می‌دهد که به طور کلی سوگند برای این در قوانین اساسی کشورها پیش‌بینی شده است که مقاماتی که به خدمات عمومی می‌پردازند، تعهد وجدانی هم داشته باشند. در اکثر کشورها سوگند برای بسیاری مقامات و مشاغل هم پیش‌بینی شده است. اما نحوه سوگند یاد کردن، ادای سوگند و هم‌چنین محتویات سوگند در مورد مشاغل نسبت به شغل‌های دیگر متفاوت است. به طور مثال رییس‌جمهور باید حامی حقوق مردم باشد و قضات نباید در احقاق حقوق کوتاهی کنند در مورد پزشکان سلامتی مردم با اهمیت است و وکلا باید امین و مورد اعتماد باشند. این حقوقدان در مورد ضمانت اجرایی سوگند در نظام حقوقی می‌گوید: سوگند ضمانت اجرایی قانونی مانند آن که به طور مستقیم بر آن نظارت شود ندارد، بلکه ضمانت اجرایی اخلاقی دارد. البته باید این نکته را در نظر داشت که چنانچه مفاد سوگند جزو تکالیف فرد باشد و وی این تکلیف را نقض کند، این تخلف او دارای ضمانت‌اجرا خواهد بود و در صورت اجرا، آن وظیفه، تخلف یا جرم محسوب شده و مورد بررسی قرار می‌گیرد.
قانون اساسی، مرجع اصلی سوگند
مهم ترین قانونی که در آن به سوگند اشاره شده است، قانون اساسی می‌باشد. عضو کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی در گفت‌وگو با «حمایت» سوگند در نظام سیاسی را این‌گونه تعریف می‌کند: در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران دو سوگند پیش‌بینی شده است؛ اول رییس‌جمهور است که به موجب اصل ۱۲۱ قانون اساسی در مجلس شورای اسلامی در جلسه‌ای که با حضور رییس قوه‌قضاییه و اعضای شورای نگهبان تشکیل می‌شود به ترتیب زیر سوگند یاد می‌کند و سوگند نامه را امضا می‌کند: «من به عنوان رییس جمهور در پیشگاه قرآن کریم و در برابر ملت ایران به خداوند قادر متعال سوگند یاد می‌کنم که پاسدار مذهب رسمی و نظام جمهوری‌اسلامی و قانون اساسی کشور باشم و همه استعداد و صلاحیت خویش را در راه ایفای مسئولیت‌هایی که به عهده گرفته‌ام به کار گیرم و خود را وقف خدمت به مردم و اعتلای کشور، ترویج دین و اخلاق، پشتیبانی از حق و گسترش عدالت سازم و از هر گونه خود‌کامگی به پرهیزم و از آزادی و حرمت اشخاص و حقوقی که قانون اساسی برای ملت شناخته است حمایت کنم، در حراست از مرز‌ها و استقلال سیاسی و اقتصادی و فرهنگی ملت از هیچ اقدامی دریغ نورزم و…»سیدمحمدعلی موسوی مبارکه می‌گوید: این سوگند به عنوان یک تعهد اخلاقی شناخته می‌شود. سوگند دیگر نیز با مفاد مشابه به همین سوگند برای نمایندگان مجلس در نظر گرفته شده است که در اصل ۶۷ قانون اساسی آمده است و بر مبنای پاسداری و رعایت حقوق مردم نگارش یافته است. بنابراین چون کار سیاسی از حساسیت بالایی برخوردار است، کسانی که در راس آن هستند، با قید سوگند متعهد به رعایت حق و انصاف و امانت می‌شوند. نماینده مردم مبارکه ادامه می‌دهد: سوگند یک کار امانی است. کسی که کار خود را انجام می‌دهد باید امانت‌دار باشد و مردم نیز در مقابل این سوگند اعتقاد و دلگرمی پیدا می‌کنند.سوگند یاد کردن در قوانین اساسی بسیاری از کشورها نیز وجود دارد اما نمایندگان دیگری که در مجلس کشور ایران وجود دارند به کتاب آسمانی خودشان سوگند یاد می‌کنند.در قانون اساسی ما در دو اصل به سوگند اشاره شده است. یکی اصل ۶۷ قانون اساسی در مورد سوگند نمایندگان در ابتدای فعالیت خود است. نمایندگان باید در نخستین جلسه مجلس به ترتیب زیر سوگند یاد کنند و متن قسمنامه را امضا می‌کنند. «من در برابر قرآن مجید، به خدای قادر متعال سوگند یاد می‌کنم و با تکیه بر شرف انسانی خویش تعهد می‌نمایم که پاسدار حریم اسلام و نگاهبان دستاوردهای انقلاب اسلامی ملت ایران و مبانی جمهوری اسلامی باشم، ودیعهای را که ملت به ما سپرده به عنوان امینی عادل پاسداری کنم و در انجام وظایف وکالت، امانت و تقوی را رعایت نمایم و همواره به استقلال و اعتلای کشور و حفظ حقوق ملت و خدمت به مردم پایبند باشم، از قانون اساسی دفاع کنم و در گفتهها و نوشتهها و اظهارنظرها، استقلال کشور و آزادی مردم و تأمین مصالح آنها را مدنظر داشته باشم.» نمایندگان اقلیتهای دینی این سوگند را با ذکر کتاب آسمانی خود یاد خواهند کرد. نمایندگانی که در جلسه نخست شرکت ندارند باید در اولین جلسه‌ای که حضور پیدا می‌کنند مراسم سوگند را به جای آوردند. سوگند در اصل ۱۲۱ نیز پیش‌بینی شده است که به موجب آن رییس‌جمهور باید با الفاظی شبیه آنچه در بالا بیان شده، به عدالت راستی و حق‌گویی سوگند یاد کند. رییس‌جمهور در مجلس شورای اسلامی در جلسه‌ای که با حضور رییس قوه‌قضاییه و اعضای شورای نگهبان تشکیل می‌شود، سوگند یاد می‌کند و سوگندنامه را امضا می‌کند.ذکر این سوگندها، نوعی تعهد اخلاقی برای صاحبان مشاغل سیاسی ایجاد می‌کند. نقض این سوگندها ضمانت‌اجرایی مادی ندارد. ضمانت‌اجرایی آن از یک سو ارتکاب گناه کبیره است و از سوی دیگر سلب اعتماد عمومی از کسی است که سوگند خود را نقض می‌کند. البته باید توجه داشت که نقض این سوگند ها در صورتی که همراه با نادیده گرفتن یکی از وظایف قانونی باشد جرم یا تخلف بوده و با مجازات نیز روبه‌رو خواهد شد.
حمایت:۹/۲/۱۳۹۱