موقعیت کیفر و اهداف آن در جوامع مختلف

خلقت و فطرت انسان به نحوی است که ادامه زندگی او به صورت انفرادی غیرممکن و ناگزیر از زندگی در اجتماع می‌باشد. انسان از موهبت عقل برخوردار بوده و از بدو آفرینش که در آغاز به صورت خانواده بوده و با افزایش جمعیت به شکل قبیله‌ها و ملت‌ها درآمده، دریافته است که برای رفع نیازهای خود، مجبور به برقراری روابط خانوادگی همجواری، همکاری، داد و ستد و معاملات و غیره می‌باشد، ولی در واقع برقراری این روابط همیشه براساس منطق، درستی، سازش، احسان، عدالت انصاف و پاکدامنی نیست.زورگویی، منفعت‌ طلبی، خودخواهی، جاه‌طلبی حرص و آز و ترجیح منافع شخصی بر منافع غیر بزهکاری، فساد، بخل و حسد نیز از غرایز بشری است.در نتیجه این غرایز، اختلافات و تعدیات افراد نسبت به یکدیگر ظاهر و ادامه زندگی اجتماعی را غیرممکن می‌سازد.بدیهی است که اگر همه انسان‌ها فاقد غرایز و فقط تابع عقل با معیاری منظم بودند، نیاز به وضع قواعد حاکم بر تعیین روابط افراد و حفظ نظم عمومی کمتر می‌شد، ولی وجود انکار ناپذیر غرایز از طرفی و وجود حس عدالت‌خواهی، یعنی میل به حق و عدالت و نفرت از ظلم و تعدی، موجب شد تا افراد جامعه احساس کنند در روابط با یکدیگر باید قواعدی را رعایت کنند و از ارتکاب اعمالی خودداری کنند.ضمن اینکه عدم رعایت این قواعد، مستلزم اعمال جزای کیفری یا عکس‌العمل مدنی مثل جبران خسارت یا بطلان قراردادها یا سایر ضمانت اجراهای اداری و مالی و محرومیت از اشتغال به برخی از مشاغل اجتماعی و غیره می‌باشد.ولی این ضمانت اجراهای مربوط به نقض قوانین و مقررات چیست؟ و به‌ویژه چرا مهم‌ترین ضمانت‌ اجراها، کیفر می‌باشد. سیاست کیفری اسلام مبنای قانون مجازات اسلامی و آیین دادرسی کیفری مربوط، با توجه به حدود و قصاص و تعزیرات به‌عنوان کیفرهای بدنی مثل، اعدام و قطع عضو و شلاق و حبس می‌باشد. گرچه مبنای نحوه اعمال کیفرهای مستوجب حبس، بیشتر از حقوق جزای کشورهای خارجی مثل حقوق فرانسه به شکل کنونی آن، در کشورها به مورد اجرا گذارده می‌شود.به هر حال سیاست کیفری شریعت توحیدی که در مبارزه با اعمال ناپسند و حفظ نظم عمومی و امنیت در جامعه بر عدل مطلق و خیر حقیقی پایه‌گذاری شده، مبتنی بر دو موضوع است: الف- پیشگیری از ارتکاب گناه از طریق هدایت مردم به سوی الله و روز جزا (معاد)، تزکیه نفس و تهذیب باطن، سبب خیر، دفع شر و ضرر، همچنین توصیه بر اجتناب از تجاوز و تعدی افراد به حقوق یکدیگر، امر به معروف و نهی‌ از منکر.ب- اعمال کیفر در جهت اجرای عدالت، نفی حالت خطرناک، دفع اشخاص فاسد از اجتماع، تادیب و اصلاح و همچنین ارعاب بزهکار و دیگران.۱- یکی از اهداف مجازات‌ها در قتل عمدی کیفر قصاص در جهت اجرای عدالت با تسکین زیان دیدگان یا اولیای دم مقتول است؛ ولی انتظار می رود که تشکیلات قضایی درصدد تبلیغ و تشویق اولیای دم به عفو به جای انتقام‌جویی باشند و به وعده الهی به پاداش‌های دنیوی و اخروی نیز توجه داشته باشند که خداوند متعال برای جلوگیری از مسئولیت‌های جمعی که موجب ادامه انتقام‌جویی‌های مشترک و جمعی قبیله‌ای بوده است، اول قصاص را به ‌عنوان مسئولیت فردی بزهکار مرتکب جرم، مستوجب قصاص یادآوری فرموده، ولی بلافاصله عفو و گذشت را نیز توصیه کرده است.۲- از هدف‌های دیگر کیفر، ارعاب بزهکار و عبرت دیگران است که در شرایط فعلی جوامع مختلف با اعدام‌های زیاد نسبت به افراد قاچاقچی موادمخدر و آدمکش‌های با سبق تصمیم در خیلی از جوامع رو برو هستند و با اعمال کیفر شدید، آمار اعدام‌ها، همچنان رو به فزونی است. در حالی که بعضی از کشورها که مجازات‌های بدنی را در انواع مختلف جرایم منتفی کرده‌اند. با بالا بردن سطح آگاهی مردم به برقراری روابط عادلانه اقتصادی و معیشتی و اشتغال و غیره، از آمار جرایم خطرناک کاسته‌اند؛ گرچه ریشه‌کن کردن جرم ممکن نیست و از آمار جرایم با پیشگیری و فرهنگ‌سازی می‌توان کاست. ۳- از هدف‌های دیگر مجازات، اصلاح و تهذیب اخلاقی بزهکاران است، گاهی تصور می‌شد، اصلاح زندانی در زندان‌ها، امکان‌پذیر است که عملا زندان‌زدایی درخصوص جرایم مالی مثل چک و مطالبات مالی اشخاص نتیجه‌ای نداده است و در بیشتر موارد سیاست کیفری در جهت کاستن از تعداد زندانیان مالی است. در این صورت از هزینه سنگین زندان‌ها کاسته می‌شود و در عین حال چه لزومی دارد که برای رسیدن طلبکار به وصول مطالبات خود که حتی در مواردی زیربنای رباخواری پنهان هم دارد، افراد جامعه هزینه نگهداری زندانیان مالی را در حبس تحمل کنند.یکی دیگر از راه‌های پیشگیری از وقوع جرایم، استفاده از وسایل و ابزار کشف علمی جرایم است تا مرتکبان جرایم با رسیدگی‌های فوری و تحصیل دلایل قانونی مواجه شده و از ارتکاب جرم خودداری کنند. امیدوارم بر پیشگیری از وقوع جرایم مختلف با توجه به اشتغال و حل مشکل اقتصادی شهروندان جامعه و مبارزه با جهل و بی سوادی و بالا بردن فرهنگ جامعه و اجرای عدالت و انصاف در روابط افراد و توجه به تقویت اعتقادات دینی پیروان ادیان الهی در جوامع مختلف، توجه شده و راه پیشرفت و سعادت زندگی در جامعه به یاری حق فراهم شود.

ایرج گلدوزیان