بررسی نزول‏خواری و ربا ـ قسمت اول(اقسام ربا)

ربا در لغت :در بیشتر کتاب های لغوی نظیر لسان العرب و مجمع البحرین ، ربا به معنای «زیادی» آمده است . ابن منظور در لسان العرب دربارۀ واژۀ ربا می نویسد : « ألأصل فیه الزیاده من ربا المال إذا زاد أو ارتفع ؛ معنای ربا در اصل ، زیادی است . وقتی گفته می شود «ربا المال» یعنی: «مال زیاد شد و رشد کرد».

در قرآن نیز ، ربا به همین معنا در چندین آیه به کار رفته است . در آیۀ « یَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَ یُرْبِی الصَّدَقات۱ ؛ خدا ربا را نابود مى‏کند، و صدقات را فزونى مى‏دهد. »۲

«یُربِی » از ریشۀ « رَبَیَ » و در معنای لغوی به کار رفته است. هم چنین ربا در آیات ۱۷ / رعد ، ۹۲ / نحل ، ۵ / حج نیز به معنای لغوی به کار رفته است.

ربا در اصطلاح

برای تعیین حد ربا از نظر اصطلاحی و شرعی ، اختلافات فراوانی بین مذاهب گوناگون اسلامی و حتی بین عالمان هر مذهب وجود دارد . ریشۀ اصلی این اختلافات از اختلاف منابع استنباط و روش استنباط نشأت می گیرد . برخی از مذاهب ، فقط از چهار منبع کتاب ، سنت ، عقل و اجماع در استنباط احکام فقهی استفاده می کنند . بهضی دیگر ، به ظاهر آیات و روایات تمسک می کنند . تعدادی از مذاهب اسلامی نیز ، دایرۀ استنباط را از منابع چهارگانه گسترده تر گرفته ؛ از مثل قیاس نیز استفادۀ فراوانی در کشف احکام فقهی می‏کنند. عالمان هر مذهب نیز، از ادلۀ شرعی مربوط به ربا ، برداشت‏های گوناگونی داشته‏اند که موجب دیدگاه‏های گوناگونی در تعیین معیار ربا و تقسیم‏بندی انواع ربا شده است .

دیدگاه های گوناگون مذاهب اسلامی در تعیین معیار ربا

۱ ـ عده ای از علمای اهل سنت یعنی علمای مذهب ظاهری که با قیاس به طور مطلق مخالف هستند ، ربا را فقط در اشیاء شش گانۀ طلا ، نقره ، گندم ، جو ، خرما ، و نمک منحصر می‏دانند.

۲ ـ گروهی دیگر از علمای اهل سنت ، فقط کالاهایی که متعلق زکاتند را ربوی می‏شمارند.

۳ ـ مذاهب دیگر اهل سنت نیز با تکیه بر قیاس ، ملاک هایی را برای اشیاء و اموال ربوی برداشت کرده و آن را تعمیم داده‏اند. شافعی‏ها طعام بودن را ملاک ربوی بودن قرار داده، طلا ونقره را نیز ربوی می‏شمارند. بنا بر نظر حنبلی ها و حنفی ها ، ربا در اشیایی جاری است که مکیل و موزون باشد. مالکی‏ها علت حرمت را اتحاد جنس ، خوراکی بودن وقابل ذخیره کردن گفته‏اند.

۴ ـ مشهور نزد فقیهان شیعه این است که مکیل و موزون و هم جنس بودن ، ملاک ربا است.

دیدگاه‏های گوناگون مذاهب اسلامی در تقسیم بندی انواع ربا

در تقسیم بندی انواع ربا نیز بین مذاهب و عالمان اسلامی اختلاف نظر فراوانی وجود دارد . در این قسمت به چند نمونه از این اختلاف نظرها اشاره می کنیم .

۱ ـ «امام فخر رازی» ربا را به دو قسم “فضل (نقد)” و “نسیه” تقسیم می‏کند. ربای فضل آن است که به طور مثال، یک من گندم با دو من گندم معامله شود. ربای نسیه که در جاهلیت مرسوم بوده ، بدین صورت است که مالی به صورت ربوی به شخصی قرض داده می‏شود . اگر وام گیرنده در زمان بازپرداخت نتواند آن مال را بپردازد ، در مقابل بالابردن نرخ ربا به او مهلت می دهند .

۲ ـ «ابن قیم» نیز ربا را به دو قسم جلی و خفی تقسیم می‏کند. “ربای جلی” در نسیه و “ربای خفی” در معامله‏هایی که کالاهای همجنس مبادله می‏شوند تحقق می‏یابد. به نظر وی ربای جلی حرام و ربای خفی مکروه است .

۳ ـ «عبدالرحمن جزیری» نیز ربا را به سه نوع تقسیم کرده است: نخست “ربای فضل” که در کالاهای همجنس جاری می‏شود. دوم “نسیه” که همان ربای دوران جاهلیت بوده است. سوم “ربای ید” که در کالاهای هم جنس که به نحو نقدی و یکی بیشتر از دیگری باشد مبادله می‏شود.

۴ ـ مشهرر نزد فقیهان شیعه ، تقسیم ربا به ربای معاملی و ربای قرضی است که هر دو حرام شمرده شده است.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

پی‏نوشت‏ها:

۱ـ بقره ( ۲ ) آیۀ ۲۷۶ .

۲ ـ ترجمۀ قرآن استاد انصاریان.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

منبع اصلی: ربا و تورم ، احمد علی یوسفی
به کوشش: فاطمه محمدی