سایت حقوقی وکیل محمد مقصود وکیل محمد مقصود ؛ وکالت و مشاوره در امور حقوقی
ضوابط قانونی فرزندخواندگی درگفت‌وگوی حمایت باکارشناسان حقوقی : برخلاف آن چه که جامعه تصور می‌کند، نهاد فرزندخواندگی در کشور ما وجود ندارد. آن چه در قوانین کشور ما پذیرفته شده، سرپرستی اطفال بی‌سرپرست است که تفاوت زیادی با فرزندخواندگی دارد که در دیگر کشورها رایج است.
در کشور ما هیچ رابطه ی پدر و فرزندی میان سرپرستان و فرزندخوانده ایجاد نمی‌شود. نتیجه به وجود نیامدن رابطه نسبی، عدم پیدایش آثار آن است. از جمله این که ارثی از سرپرست به فرزندخوانده نخواهد رسید. باوجود این ، سرپرستی با شکل و شمایل ایرانی آن هم دارای امتیازات و نقاط قوتی هست. در ادامه به بررسی نهاد سرپرستی اطفال بدون سرپرست در حقوق ایران می‌پردازیم. مقررات سرپرستی اطفال بدون سرپرست در کشور ما وی‍ژگی‌های خاصی دارد که سبب تمایز و تفاوت فراوان آن با دیگر کشورها شده است. عده‌ای از کارشناسان، قوانین حاکم بر این بخش را منطبق بر قوانین دینی ندانسته و تغییرات را در آن جایز می‌دانند و عده‌ای قوانین آن را کاملا شرعی و کافی می‌دانند. با وجود این آرای متفاوت و متضاد، دو سال پیش لایحه‌ای روانه مجلس شد که با وجود تصویب نمایندگان، مورد تایید شورای نگهبان قرار نگرفت. بنابراین این تلاش برای تغییر مقررات فرزند خواندگی به جایی نرسید. در چنین شرایطی باید دید شرایط و ضوابط فرزندخواندگی در کشور ما چگونه است.
شرایط زوجین برای سرپرستی
هر زن و شوهر مقیم ایران در صورت توافق با یکدیگر می‌توانند سرپرستی طفل صغیر را به عهده بگیرند، مشروط بر آنکه منافع مادی و معنوی طفل را تامین کنند. با این عبارت، قانون سرپرستی اطفال بدون سرپرست را از سوی اشخاصی غیر از والدین آن ها پذیرفته است. اما حقی که بدین ترتیب به رسمیت شناخته شده دارای مقدمات و شرایط متعددی است که باعث شده نهاد سرپرستی اطفال بی‌سرپرست در قوانین و مقررات کشور ما یک نهاد خاص و ویژه باشد. یکی از شرایط فرزندخواندگی، شرط سن والدین است. قانونگذار درباره شرایط زوجین برای فرزندخواندگی عنوان می‌کند که باید پنج سال تمام از تاریخ ازدواج آن ها گذشته باشد و آنها در این مدت صاحب فرزندی نشده باشند و در عین حال سن یکی از آن ها حداقل ۳۰ سال تمام باشد.شرط دیگر، نداشتن سوءپیشینه کیفری موثر است. سرپرستی فرزند باید به خانواده‌ای سپرده شده باشد که صلاحیت اخلاقی برای تربیت صحیح فرزند را داشته باشند. داشتن سوءپیشینه کیفری اماره‌ای است بر نبودن چنین شرایطی. علاوه بر نداشتن سابقه محکومیت کیفری موثر زوجین، محجور نبودن هیچیک از آن ها و صلاحیت اخلاقی شرایط ضروری دیگر سرپرستی اطفال بی‌سرپرست است. در عین حال داشتن امکان مالی مناسب و نداشتن بیماری واگیردار و اعتیاد به مواد مخدر زوجین برای پذیرفته شدن درخواست فرزندخواندگی شرط است.
شرایط طفل برای واگذاری
برای پذیرفتن درخواست سرپرستی علاوه بر اینکه وجود شرایطی برای والدین ضروری است، کودکان نیز باید دارای شرایطی باشند. بین مقنن شرایطی را هم برای واگذاری طفل به عنوان فرزندخوانده خانواده‌ای مقرر داشته است. اولین و شاید بحث برانگیزترین شرط، شرط سنی طفل است که قید شده باید کمتر از ۱۲ سال باشد. شرط سن در لایحه‌ای که اخیرا شورای نگهبان آن را رد کرده است، اصلاح شده بود. کودک برای اینکه به فرزندخواندگی پذیرفته شود، باید شرایط دیگری نیز داشته باشد. از جمله قانونگذار شرط کرده است که هیچیک از والدین و یا جد پدری کودک شناخته نشده یا در قید حیات نباشد و یا آنکه از کودکانی باشند که به موسسات خیریه سپرده شده و سه سال تمام پدر و مادر یا جد پدری او مراجعه نکرده باشند.
پذیرفتن درخواست سرپرستی
دادگاه صالح برای رسیدگی، به موضوع فرزندخواندگی دادگاه خانواده محل اقامت متقاضی است و دادگاه در دو مرحله به تقاضای فرزندخواندگی رسیدگی و مبادرت به صدور رای می‌کند. ابتدا دادگاه پس از بررسی جهات اخلاقی و مادی زوجین چنان‌چه آنها را صالح تشخیص دهد قراری تحت عنوان سرپرستی آزمایشی زوجین صادر و کودک را موقتا به آنان تحویل می‌دهد و در مدت آزمایش چنان‌چه دادگاه در اثر تحقیقات زوجین را صالح برای سرپرستی کودک تشخیص ندهد می‌تواند قرار صادره را فسخ نکند و البته زوجین نیز در مدت آزمایشی می توانند انصراف خود را از سرپرستی کودک اعلام کنند. در ادامه چنان‌چه دادگاه زوجین را از جهات اخلاقی و مادی واجد شرایط تشخیص دهد و زوجین نیز به ترتیب اطمینان بخشی هزینه تربیت و نگه داری و تحصیل طفل را تا سن بلوغ وی فراهم کنند دادگاه مبادرت به صدور حکم سرپرستی دایمی کرده و مراتب به اداره ثبت احوال ابلاغ تا شناسنامه‌ای با مشخصات زوجین و طفل تحت سرپرستی صادر و به آنان تحویل شود. لازم به ذکر است که بر اساس قانون خروج از کشور طفلی که به سرپرستی آزمایشی واگذار شده منوط به موافقت دادستان محل خواهد بود.
فسخ حکم سرپرستی
پس از صدور حکم سرپرستی امکان بازگشت از آن وجود دارد. نهاد سرپرستی اطفال بدون سرپرست، جاده یک طرفه‌ای نیست که بدون بازگشت باشد، هر چند بازگشت از آن و فسخ حکم سرپرستی بدلیل آسیب‌هایی که ممکن است برای کودک داشته باشد با شروطی همراه است. قانونگذار درباره شرایط فسخ این حکم می‌گوید: در صورت تقاضای دادستان از دادگاه در صورت سوءرفتار و عدم صلاحیت زوجین تقاضای سرپرست به علت سوءرفتار کودک یا از دست دادن استطاعت مالی، توافق کودک با سرپرست پس از رسیدن به سن قانونی یا موافقت سرپرست با والدین واقعی کودک این سرپرستی قابل فسخ شدن است. اما لازم است بدانید که طبق قوانین باردار شدن زوجه یا تولد کودک در خانواده سرپرست موجب فسخ حکم سرپرستی نمی‌شود و همچنین چنان‌چه زوجین به دلایل پزشکی نتوانند صاحب فرزند شوند از بند ۱ و ۲ شرایط زوجین برای فرزند خواندگی معاف می‌شوند. همچنین طبق قانون وجوه و اموالی که زوجین به طفل تحت سرپرستی خود صلح کردند در صورت فوت طفل به زوجین تملیک خواهد شد و اینکه در فرزند خواندگی کودک از حیث احوال شخصیه وارث و وصیت تابع عادات و قواعد مذهبی پدر و مادر خواهد بود . موارد فوق در مواد ۱ الی ۱۷ از قانون حمایت از کودکان بدون سرپرست مصوب سال ۱۳۵۳ و قانون اجازه رعایت احوال شخصیه ایرانیان غیرشیعه در محاکم مصوب ۱۳۱۲ قید شده است.
لایحه‌ای که به مجلس بازنگشت
دو سال پیش بود که بهزیستی تصمیم گرفت قانون ۳۰ ساله فرزند خواندگی را تغییر دهد و شرایط را آسان‌تر کند تا خانواده‌ها راحت‌تر بتوانند کودکان بدسرپرست یا بی‌سرپرست را به فرزندی قبول کند. اما این تلاش‌ها با وجود تصویب مجلس به دلیل عدم تایید شورای نگهبان به تاریخ سپرده شد و راه به جایی نرساند.این لایحه در مجلس تصویب شد اما شورای نگهبان ایرادات شرعی به آن وارد کرد. مجلس نیز این لایحه را به سازمان بهزیستی بازگرداند تا اصلاحات انجام شود اما سید جواد زمانی سخنگوی کمیسیون اجتماعی مجلس می‌گوید در پارلمان، کسی از سرانجام این لایحه خبری ندارد و بهزیستی و کوتاهی این سازمان را مقصر اصلی این بی‌خبری معرفی می‌کند.وی در گفت وگو با خبرآنلاین درباره مزیت‌های این طرح می‌گوید: مطابق این قانون زوج‌هایی که یک فرزند دارند می‌توانند سرپرستی کودکی را به عهده گیرند. همچنین کودکان بدسرپرست نیز با شرایطی می‌توانند تحت سرپرستی خانواده‌های متقاضی قرار گیرند. اعطای سرپرستی به اتباع ایرانی مقیم خارج از کشور و امکان سرپرستی موقت از کودکان نیز از جمله مزیت‌های قانون فرزند خواندگی است.
فرزندخوانده ارث نمی‌برد
فرزندخواندگی از طریق بهزیستی با رعایت مجموعه شرایطی که زوجین قبول می‌کنند، از جمله تامین امکانات لازم برای رشد و ارتقای طفل، صورت می‌پذیرد. مهدی صالحی طالقانی، وکیل دادگستری در گفت‌وگو با «حمایت» با بیان این سخن ادامه می‌دهد مهمترین شرط برای زوجین، نداشتن فرزند است. وضعیت شخصیتی، اخلاقی، مالی و بسیاری از موارد دیگر مد نظر قرار می‌گیرد. هنگامی که شرایط زوجین به حد اغنا و اطمینان رسید، طفل به خانواده واگذار می‌شود.وی می‌گوید: بعد از طی مراحل مختلف و پس از واگذاری طفل، خانواده برای شناسنامه او اقدام می‌کنند و در همه موارد، طفل منتسب به خانواده می‌شود و از بسیاری از حقوق برخوردار می‌شود.صالحی طالقانی به این نکته اشاره می‌کند که اختلاف نظری که در این بین وجود دارد در این است که، آیا فرزندخوانده، بعد از فوت پدرخوانده ارث می‌برد یا نه؟ تصور من براین است که ارث نمی‌برد. چراکه در قانون مدنی ما موجبات ارث به دو شکل نسب و سبب است. نسب یعنی انتساب خونی و خویشی طفل بر پدر و مادر. سبب هم یعنی ازدواج. که به عقیده من این فرزندخوانده جزو هیچ کدام از این دو قسمت نیست.صالحی معتقد است که در بحث فرزندخواندگی باید یکسری از دوراندیشی‌ها صورت بگیرد، که بعد از فوت پدر خوانده، بچه بی‌سرپرست نماند.البته او این را هم بیان می‌کند که دادن ارث، تکلیف نیست، انتقال قهری اموال بعد از فوت است. ولی نفقه تکلیف است. در زمان حیات پدر و مادر، مکلف به نگه داری طفل هستند. نفقه به فرزندخوانده تعلق می‌گیرد ولی در ارث در زمره سبب و نسب نیست. این پدیده در حال حاضر بیشتر شده و قانون مدنی ما هم قدیمی است و باید به روزتر شود و بیشتر به آن پرداخته شود تا دیگر شاهد خلاءهای موجود نباشیم.
تفاوت قوانین ما با دیگر کشورها
محمد اکبری، سرپرست اسبق دادگاه‌های خانواده نیز در گفت‌وگو با «حمایت» در این خصوص می‌گوید زن و شوهری که شرایط قانونی را داشته باشند، به صورت توافقی می‌توانند از دادگاه خانواده درخواست سرپرستی طفل کنند. وی ادامه می‌دهد: در ماده ۳ این قانون شرایط، در چند بند آمده است. ۵ سال باید از ازدواج زن و شوهر گذشته باشد و صاحب فرزند نشده باشند و یکی از زوجین باید بالای ۳۰ سال داشته باشد که اگر این شرط را نداشته باشند، نمی‌توانند درخواست سرپرستی طفل را بدهند. برای شرط بچه‌دار نشدن هم باید نظریه و گواهی پزشک را مبنی بر تایید اینکه زوجین توانایی بچه‌دار شدن را ندارند، اخذ شود.اکبری تاکید می‌کند که بر اساس ماده ۶۲ مکرر قانون مجازات، زن و شوهر نباید سابقه کیفری موثر بر جرایم امری داشته باشند و البته مهجور نباشند. همچنین از اوامر مهم دیگر عدم اعتیاد زوجین است.در کشورهای دیگر چیزی که بیش از همه مهم است نداشتن بیماری صعب‌العلاج و اعتیاد زوجین است. اکبری با اشاره به این نکته خاطرنشان می‌کند: در ماده ۶ این قانون گفته شده که، طفل بیش از ۱۲ سال سن نباید داشته باشد. همچنین از حضور طفل در مراکز بهزیستی باید ۳ سال گذشته باشد و در این سال هم کسی سراغ طفل نیامده باشد. پدر و مادر و جد پدر و مادر طفل، در این مدت شناخته نشده یا فوت شده باشند. اگر از حضور طفل در مراکز بهزیستی ۳ سال نگذشته باشد، نمی‌توانند طفل را به فرزند خواندگی قبول کنند. او همچنین می‌گوید که در ماده ۴ این قانون ذکر شده که، نظر مرکز نگه داری طفل مهم است، این مرکز باید تایید کند که خانواده شرایط لازم را برای نگه‌داری طفل دارند یا نه؟ همچنین ماده ۵ این قانون، طفل را باید از لحاظ مالی تامین کنند که اگر خانواده فوت کردند، فرزند بتواند به زندگی خود ادامه دهد. به طور مثال خانه را به نام طفل کنند.اکبری خاطرنشان می‌کند که با این حساب خانواده، طفل را به صورت موقت به مدت ۶ ماه به سرپرستی می‌گیرد و بعد از این مدت، دادگاه موضوع را مورد بررسی قرار می‌دهد. اگر طفل در این مدت تامین شده باشد، حکم قطعی صادر خواهد شد و در ثبت احوال شناسنامه به نام طفل و خانواده صادر می‌شود.بدین ترتیب باید پذیرفت که سرپرستی اطفال بدون سرپرست یک نهاد خاص و منحصر به فرد در حقوق خانواده ایران است. مهمترین تمایز این نهاد از فرزندخواندگی در دیگر کشورها بوجود نیامدن آثار ایجاد نسب بین والدین و کودک است. باوجود این قوانین راهکارهایی را برای تامین حقوق کودک و حتی والدین پذیرنده پیش‌بینی کرده است. اما قوانین در این خصوص قدیمی و ناقص به نظر می‌رسد برای همین تلاش‌هایی در سال‌های اخیر برای اصلاح آنها انجام شده که البته هنوز به نتیجه مشخصی نرسیده است.
حمایت :۲۹/۱۱/۱۳۹۰