درباره ماهواره کم کاری داریم

گپ داغ «حمایت» با دکتر امان الله قرایی مقدم، درباره تاثیر ماهواره بر خانواده ها
نیمی از خانواده های ایرانی، مشتری ماهواره اند، تحقیقات مراکز نظرسنجی و افکارسنجی صدا و سیما نشان می دهد استفاده از ماهواره در خانواده های ایرانی، رشد بالاتر از ۶۰ درصد داشته، در حالی که قانون، استفاده از تجهیزات دریافت امواج ماهواره ای را جرم دانسته و برای دارنده، خریدار، فروشنده، تولید کننده، وارد کننده و نصاب، مجازاتهایی را تعیین کرده است. با این حال، موضوع ماهواره و استفاده از آن، همیشه بحثی چالش برانگیز در میان نخبگان جامعه بوده، عده ای می گویند باید این ابزار از جامعه جمع شود تا میزان فساد اخلاقی، طلاق و سایر آسیبهای اجتماعی کاهش یابد.

بنا به استدلال آنان، ورود ماهواره با خروج اخلاق از خانواده ها، یک معنی دارد. این افراد می گویند اگر قانون درست اجرا شود، خانواده ها دسترسی به ماهواره نخواهند داشت و آسیبهای اجتماعی نیز کم می شود. در مقابل برخی استدلال می کنند محدود کردن ماهواره و بحث بر سر نبود آن، تاکنون نتوانسته مردم را در استفاده از آن، مهار کند. این چنین است که باید با برخورد نرم افزاری، یعنی تولید برنامه های جذاب و دیدنی در صدا و سیمای داخلی، شرایط رقابت را پیش آورد تا مردم، کمتر به ماهواره گرایش یابند. دکتر امان الله قرایی مقدم، دانشیار دانشگاه تربیت معلم و از استادان علوم اجتماعی، به گروه دوم تعلق دارد. وی در گفت و گوی خود با حمایت به این مسئله تاکید کرد که باید همه بپذیرند درباره ماهواره کم کاری شده و هر چه برخوردهای سخت با این وسیله بیشتر شود، مردم برای استفاده بیشتر از آن، تشویق می شوند. این گفت و گو در دفتر روزنامه انجام شد که در ادامه می خوانید. البته بدیهی است انتشار نظریات از چهره های دانشگاهی به منزله تایید یا رد این اظهارات توسط روزنامه حمایت نیست، به همین جهت در هفته آینده یک نفر از چهره های گروه اول که مخالف آزادسازی ماهواره هستند، در روزنامه حمایت، به بیان دیدگاه های خود می پردازد: چه عاملی باعث شده برخی مردم این قدر نسبت به برنامه های ماهواره اشتیاق نشان دهند؟در حال حاضر، درصد بالایی از خانواده ها از بزرگ و کوچک و متاسفانه کوچکترها بیشتر به دیدن ماهواره، CD و DVD روی آورده اند. علم جامعه شناسی علت این مسئله را از جامعه می پرسد. به عنوان یک شاگرد جامعه شناسی، “عوامل درون زا” را بیشتر می دانم. بر خلاف تئوری ابن خلدون و کسانی که علت حوادث و پدیده ها را در بیرون از جامعه می دانند، عوامل درونزا را بیشتر از آنها مهم می دانم. هر چند نباید از یاد برد که این عوامل هم بی تاثیر نیستند، مثل پولی توسط ناتوی فرهنگی خرج می شود و با حیله و مکر برنامه سازی کرده اند، اما من سئوال این است که ما در مقابل این هجوم چه کرده ایم؟ صدا و سیما برای شادی و نشاط در جامعه چه کرده و جای آن کجاست؟ نسل جوان دوره صحبت و نصیحت را گذرانده و سرگرمی، شادی و تنوع می خواهد.الان ماهواره وارد شده و کار خودش را می کند. چرا خانواده ها این قدر در مقابل ماهواره آسیب می بینند؟حق داریم بپرسیم درون خانه، چه کرده ایم؟ هیچ، یا محدودیت درست کرده ایم یا محرومیت. استقبال مردم از ماهواره و یا هر پدیده اجتماعی بدون علت نیست. بدون زیرساخت به وجود نمی آید، طبق تئوری آگبورن و لینکف، تغییر عناصر فرهنگی، وقتی صورت می گیرد که جای عنصر فرهنگی در جامعه خالی باشد، عناصر فرهنگی بیگانه می آید و جای آن را می گیرد. فرض می گیریم یک عنصر فرهنگی در جامعه وجود دارد، اما کارکردش مناسب نیست. یعنی تقاضاهای روزافزون جوانان را در این مورد ارضا نمی کند. طبق این تئوری که به “دیالکتیک” معروف است، عنصر مهاجم که اینجا ماهواره است، وارد می شود و با عنصر داخلی که اکنون، تلویزیون، رادیو، موسیقی و سینمای مااست، مبارزه می کند. می بینید کارکرد ماهواره ای که وارد می شود بر آن یکی که در جامعه است، می چربد. شما در تلویزیون به جوان چه می دهید که دنبال موسیقی ماهواره ای و رقص و آواز مبتذل نرود؟ تقصیر در واقع از خود مااست، اگر موسیقی را گسترش دهیم، از نصیحت کردن مستقیم در برنامه های تلویزیونی بیرون بیاییم و چیزی که جوان می خواهد، به او بدهیم، مطمئن باشید می توانید این هجمه فرهنگی یا ناتوی فرهنگی را تضعیف کنید. در غیر این صورت با این وضعی که رادیو و تلویزیون نشان می دهد، بدانید استقبال مردم از ماهواره رو به گسترش می رود. به جز موضوع سرگرمی، ما در بحث اطلاع رسانی نیز ضعیف هستیم. طبق تحقیقات، روزانه ۹۰ میلیون کلمه توسط خبرگزاریهای جهان مخابره می شود، شما و سایر همکارانتان در صدا و سیما و روزنامه ها چه می کنید؟ ۴ یا ۵ میلیون کلمه مخابره می کنید. دیگران در این بازی، شما را می برند. صحبت بر سر این است که ماهواره می آید و نهاد خانواده را ویران می کند. چطور می توان جلوی این آسیب را گرفت؟آسیب از ماهواره نیست، از محرومیت است. مقایسه ایران با سایر کشورهای همجوار درباره مسئله ماهواره، بد نیست. در کشورهای عربی محرومیت رسانه ای وجود ندارد. در تونس و مصر و سوریه، محرومیتهای مردم به این صورت نیست. ماهواره شیوع پیدا کرده، چون محرومیت وجود دارد. هر نوع بسته بودن، محدودسازی و بی توجهی به خواست جامعه، باعث می شود جامعه حریصتر شود. این را بزرگان دینی بارها گفته اند که انسان حریص می شود به آنچه منع شده است. این سخن کاملا علمی است. در دهه ۴۰ در موسسه MITاین تحقیقات انجام شد. کافی نبودن برنامه های تلویزیون، موسیقی شاد و مناسب از یک سو و رها سازی و سرمایه گذاری غرب روی ناتوی فرهنگی و ساخت برنامه های عامه پسند برای مردم ما، از سوی دیگر، باعث می شود اینقدر جامعه به ماهواره حریص شود. در این میان، ما هم برخوردهای سخت افزاری را پیشه کرده ایم.آقای رابرت مرداک بیخود این همه ماهواره و شبکه درست نکرده، امپراتوریهای رسانه ای، ارزشهای اینها را وارد جامعه ما می کند. در نتیجه، تخریب فکری به وجود می آید. به صورت یک مد اجتماعی درمی آید. این مد اجتماعی، باعث شده هر کس دستش به دهانش می رسد، ماهواره می خرد. می بینید در جنوب شهر، وضعیت ماهواره بدتر از شمال است. به همین دلیل است عوامل درونزا را به عنوان اصلی ترین عامل گسترش و شیوع می دانم.نسخه ای که شما برای ماهواره می پیچید، چیست؟ما می دانیم هر گاه محرومیت و محدودیت شود، حرص و آز برای آن بیشتر می شود. طبق تئوری مرتن، تلویزیون هدف در جامعه به وجود آمده، وسیله رسیدن به هدف وجود ندارد. در نتیجه جوان سراغ چیزی می رود که هدفش را برآورده کند. دنبال فارسی وان و چت کردن، فیلمهای نامناسب و فیلتر شکن می رود. عوامل درونزا، که مهمترین آنها هم رادیو و تلویزیون است، باید تقویت شود. چطور می شود جلوی سخت افزار دریافت ماهواره را گرفت؟ امروز وسایلی آمده که به دیش نیاز ندارد، به اندازه یک فلاش کامپیوتری، چند هزار شبکه را می گیرد، این را چه کار می توان کرد؟ ماهواره و هجوم به ارزشهای ملی یک جامعه، برای همه جوامع در حال توسعه وجود دارد، عربها، هندیها، چینی ها، هم در آن درگیرند. ولی آنها آمده اند و با صاحب نظران نشسته اند و راهگشایی کرده اند. شما می گویید ماهواره آزاد شود و تمام برنامه های خلاف اخلاق آن به راحتی در دسترس مردم قرار گیرد؟ببینید، معلوم است که برنامه های آنها خلاف شرع است. ولی باید دید آیات عظام و صاحب نظران، درباره این که محدودیتها چطور باعث افزایش استقبال مردم از این وسیله شده، فتوا و نظر بدهند. زمانی می خواهیم جامعه را حفظ کنیم، پس باید واقعیتها را ببینیم.تلویزیون دیدن جامعه را نمی توان با برخورد سخت افزاری کنترل کرد. باید با استدلال و دلیل و بحث جامعه شناسی و علوم دینی، مسایل را با مردم مطرح کرد. در دهه ۳۰ کورت لوین در موسسه MIT کار پژوهشی روی موضوع محدودیت و خشونت انجام داد و تحقیقات نشان داد هر گروهی با شیوه تحکم و نسخه نویسی، اداره شده، ۳۰ بار در آن خشونت و انحراف بیشتر شده و هم گرایش به چیزی که از آن محروم شده اند از جامعه باز، بیشتر است. اکنون، ما از لحاظ دینی، دارای بزرگترین حسن هستیم که شیعه ایم. با توجه به اعتقادات مذهبی، آیات عظام و سایر آقایان بحث کنند. شیعه، حسن این است که متناسب با شرایط اجتماعی حرکت می کند و نظر می دهد. باید نظرات آقایان آیات عظام گردآوری و تحلیل شود تا مشخص شود چه اندازه می توان در جامعه، ارزشها و هنجارهای دینی و اعتقادی را محفوظ نگه داشت و در عین حال موجب پسند اجتماع باشد.فکر می کنید تغییر در قانون ماهواره، می تواند اثرات مخرب این وسیله را کم کند؟باید بیاییم رادیو و تلویزیون خودمان را پالایشگاه کنیم، از نظر آیات عظام، افراد با صلاحیت مذهبی، موسیقی و فیلم، را انتخاب و پخش کنند. در جهان عرب آمده و این کار را کرده اند، مصر و تونس این کار را کرده، حدفاصل هنر و فیلمی که مذهب می پذیرید یا رد می کند یا نگه داشته است. مصر دارد موسیقی می سازد و دانشگاه الازهر که مرکز جهان تسنن است، حامی آنها است. فحشا و فساد هم آنقدرها ندارد. طبق فرمایشات مقام معظم رهبری هر وقت ما ضعیف شدیم، هجمه به ما شروع شده، بمبارانمان کرده اند. حالت انفعالی گرفته ایم. در چند هفته گذشته می بینید همه دارند کانال فارسی راه اندازی می کنند. وقتی تبلیغات کالاها و اجناس درونی را به ماهواره می دهید، یعنی چی؟ تبلیغات کاشتن مو و لباس و لوازم آرایش در ماهواره چه مفهومی دارد؟ یعنی مردم، آن را نگاه می کنند و تاجر هم کالایش را می فروشد. در عوض به چی دادید؟ پفک نمکی و چیبس!، سوداگر دنبال سود است، تلویزیون بیننده ندارد و می روند تبلیغاتشان را بیرون می دهند. آنها هم بیکار نمی نشینند مغز شما را بمباران تبلیغاتی می کنند. این غم و غصه را کجا می توان برد؟اگر بپذیریم حرف هارولد لاسول و مارشال مک لوهان درست است، این جهان، دهکده شده، دیوارهای خانه فرو ریخته، دیگر چاردیواری اختیاری نیست. دعوا در درون خانواده ها آمده، نظرات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی می آید و اعضای خانواده در برابر آن موضع می گیرند. چرا فیلمهایی مانند سریال امام علی(ع)، امام رضا(ع)، سربداران و یوسف پیامبر را نشان می دهند، خیابانها خلوت می شود ولی الان مردم دنبال سریالهای غربی و آمریکای جنوبی می روند؟استدلال برخی مسوولان این است که اگر جلوی ماهواره را بگیریم، مردم بیشتر نگاه می کنند و آسیبهایی که اکنون ماهواره می زند، بیشتر خواهد شد، ما مخالف این استدلال هستید؟ما حالت انفعالی در مقابل هجوم فرهنگی غرب داریم، از سویی معتقدم اینطور نخواهد شد که آسیبها بالا برود. اگر رادیو تلویزیون را در این زمینه قوی کنید، فیلمها وبرنامه های جذاب ساخته و پخش شود، کسی سراغ ماهواره بیگانه نمی رود. یک تحقیق علمی، که ده سال طول کشیده، نشان می دهد گروهی که بسته تر از گروه دیگر اداره می شد، تضاد بیشتری بین افراد داشت و آنها حرصتر بودند برای دسترسی به چیزهایی که منع شده اند. برای جوان هدف ایجاد شده. طبق تئوری رابرت مرتون، لذت جویی در افراد ایجاد شده، وسیله رسیدن به هدف را جامعه به او نداده، کجا می رود؟ به سمت ماهواره، سی دی و اینترنت!در نتیجه حرف مسئولان درست است، انفعال داریم، ولی تا چه اندازه خود را قوی کرده ایم؟ اگر ما در مقابل عراق که تک می زد، پاتک نمی زدیم، شکست می خوردیم. خطر “از خود بیگانگی” به وسیله غرب، از ۲۰۰ سال قبل و از هنگام انقلاب صنعتی روی کشورهای جهان سوم مانند هند و چین و آفریقا و آمریکای جنوبی، اجرا شد، تنها راه این است که ما، خود را قوی کنیم. ایرانی بمانیم اما از فرهنگ جهانی عقب نمانیم. ولی این کشورها که مانند ایران، ماهواره در آنها تبدیل به مشکل جدی و مسئله اجتماعی نشد؟شما خیال می کنید غرب نتوانسته ژاپن را تغییر دهد؟ پس کیمونوی ژاپن یا ساری هندی (لباسهای محلی این کشورها) کجاست؟وقتی هالیوود به هند تک زد، در هند بالیوود ساختند، نیاز نبود دعوا شود. در ایران نیاز در مردم وجود دارد. اگر جوان احساس نیاز نمی کند، برای چه باید دنبال ماهواره برود؟ جوان هندی تا گفت هالیوود، به او بالیوود دادند. الان هم فیلم همان بالیوود برنده جایزه اسکار می شود. مگر در هند، جوان را رهامی کنند؟ ولی قبول دارید بافت فرهنگی ایران با هند قابل مقایسه نیست و بافت سنتی و دینی ایران نمی پسندد اینجا بالیوود درست کرد؟ببینید، در طول تاریخ ایران، هیچ حکومتی به اندازه جمهوری اسلامی ایران، دین اسلام و هنجارهای دینی را رعایت نکرده، ولی سئوال این است که دختران و پسران ما سنتی شده اند؟ نه! امروز آن دختر روستایی هم تغییر فکری داده، امروز دیگر جلوی پدر و مادر، سر پایین نمی اندازد و فقط “چشم” بگوید. من هر روز با دانشجویانی سر و کار دارم که از همه شهرستانها آمده اند. ما باید فکر اساسی کنیم، بیاییم گناه را به گردن بگیریم، این همه ماهواره جمع آوری شد، ولی کم شد؟آنهایی که بیرون نشسته اند، بلافاصله به فکر افتادند و تجهیزات دریافت ماهواره درست کردند که اندازه یک موبایل است.اینجاست که می گوییم عوامل درون زا، باعث گرایش پیر و جوان در مقابل ماهواره شده است.ولی قانون فعلی، برخورد سخت افزاری را عینا تجویز کرده، شما با اجرای قانون مخالفید؟قانونی از لحاظ جامعه شناسی قابل اجراست که مورد قبول مردم باشد، اگر مردم تشخیص بدهند، کاری را انجام دهند آن کار درست است. جامعه شناسی می گوید مردم بهتر از من قانون گذارمی فهمند. مدیر و قانونگذار باید در متن جامعه باشد. بیاید نتیجه عملکرد پلیس را ببیند. ماهواره های زیادی جمع شد ولی کم هم شد؟ رییس پلیس در مجلس گزارش داد تنها ۱۶ درصد از کسانی که ماهواره شان را گرفته اند، دیگر ماهواره در معرض دید، نصب نکرده اند. پس بقیه مردم چه؟ ۲۰ سال قبل نوشتم جوانان با پوشش خود فریاد می زنند. در افکار خود خانه تکانی کنید، بیگانگی با فرهنگ ملی از کودکستان آغاز می شود.از طرفی فکر نکنید بچه های خانواده های کم اعتقاد در این مسئله درگیرند. خانواده های مذهبی هم مشکل ماهواره را دارند. ماهواره که آمد، همه فسادها می آید. همجنس بازی، شیطان پرستی، سیگار و مواد مخدر، پرخاشگری، تضاد بین نسل جدید و قدیم، شکاف خانوادگی و فروریختن فرهنگی و خودکشی را به دنبال دارد. چرا باید به خاطر گذران اوقات فراغت جوانان، این قدر آسیب را افزایش داد؟مسئله گذران اوقات فراغت است. جوان دیگر نمی نشنید سخنرانی گوش کند. زمان ما آقای راشد جمعه ها صحبت می کرد، خیابانها خلوت می شد. یک رادیو بود و یک اوقات فراغت ما. اکنون اوقات فراغت جامعه افزایش پیدا کرده، چون صنعت و تکنولوژی آمده، اوقات فراغت را باید به درستی پر کرد، اگر این کار را نکنیم، جوان به سمت وسایل دیگری که در اختیار دارد، می رود. این طبیعت جامعه است. ماهواره می آید با حیله و فریبی که دارد، جای خودش را باز می کند.از طرفی می بینیم خانواده هایی که اعتقاد مذهبی شان قوی است، میزان گرایش آنها به ماهواره، کمتر است. خانواده بچه های خود را منع می کنند. در خانواده های مذهبی، اجازه نمی دهند فیلم نامناسب پخش شود، ولی وقتی جوان می رود به کافی نت، نمی توان او را کنترل کرد. روحانیون به روستاها و شهرهای دوردست می روند، این کارها قطعا در پیشگیریهای فرهنگی موثر است، ولی آیا جوانان به اندازه ای که از تلویزیون تاثیر می پذیرند از آنها هم تاثیر می گیرند؟ از طرفی، اعتقادات مذهبی را نمی توان از جامعه گرفت.

حمایت : ۸/۹/۱۳۹۰