سایت حقوقی وکیل محمد مقصود وکیل محمد مقصود ؛ وکالت و مشاوره در امور حقوقی
زندان ،هم برای خانوادهها و هم برای جامعه دارای هزینههایی است. هزینه زندان برای خانواده دور کردن یکی از اعضای آن است که بخصوص اگر این فرد سرپرست خانواده باشد تاثیرات منفی فراوانی بر خانواده خواهد داشت. از طرف دیگر هزینههای اداره زندان بر جامعه و به صورت غیرمستقیم بر کسانی تحمیل میشود که معیارهای قانونی را رعایت میکنند. در مقابل این هزینهها، آنچه در نتیجه اجرای مجازات زندان برای جامعه حاصل میشود چندان قابل توجه نیست. بخصوص در جرایم سبک و مجرمان تازهکار زندان نهتنها فایدهای نخواهد داشت بلکه هزینههایی را هم به همراه خواهد داشت. اما حذف یا محدود کردن مجازات حبس باید با در نظر گرفتن تمام جوانب آن باشد و نمیتوان بدون بررسی تمام جوانب امر به حذف آن پرداخت. برای بررسی برخی از جنبههای آن به گفتوگو با یکی از مشهورترین حقوقدانان کیفری کشورمان پرداختهایم. دکتر باقر شاملو، عضو هیات علمی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی و عضو انجمن جرم شناسان ایران به
سوال های« حمایت» در باره کیفرحبس پاسخ داده است.
توسعه استفاده از مجازاتهای سالب آزادی
عضو هیات علمیدانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی در توضیح مجازاتهای سالب آزادی میگوید: کیفر سالب آزادی یا حبس بهعنوان یکی از مجازاتها سابقه بسیار طولانی در تاریخ جامعه بشری دارد.
دکتر باقر شاملو خاطرنشان میکند: اگرچه در گذشتههای دور زندان بیشتر در مفهوم یک قرار تامین و به منظور فراهم شدن مقدمات اجرای حکم اعدام یا سایر مجازاتهای بدنی مورد توجه قرار میگرفت اما به تدریج مجازات حبس به اصلیترین کیفر علیه مجرمان تبدیل شد. وی میافزاید: تولد زندان یا مجازات حبس بهعنوان مهمترین مجازات در حقیقت ثمره تلاش فیلسوفان و روشنفکران قرن هیجدهم است.
شاملو همچنین بیان میدارد: در عصر روشنفکری با تبری جستن از مجازاتهای بدنی و به همراه طرح ایدههای اولیه حقوق بشر تصور بر این بود که مجازات حبس انسانیترین کیفر برای بشر خطاکار است زیرا امکان اصلاح و تربیت فرد مجرم فراهم میشود و محیط زندان فرصتی طلایی را در اختیار حاکمان و مدیران دلسوز جامعه قرار میدهد تا موجبات اصلاح و بازاجتماعی شدن افراد خطا کار را فراهم شود. زیرا همه ی اعضای جامعه ی بشری به تعبیر جان لاک فیلسوف و اندیشمند انگلیسی در هنگام تولد لوح سفیدی بیش نیستند و در روند زندگی اجتماعی این فطرت پاک و لوح سفید نقشهای مختلف بهویژه پلشتیها و ناپاکیها را به خود میپذیرد. بنابراین مجازات حبس صرفنظر از اینکه مجازاتی انسانی و متمدنانه است فرصتی را برای پاک شدن فطرت و خلق وخوی زندانی از گرههای اخلاقی – روحی و رفتاری فراهم میکند. ژان ژاک روسو فیلسوف قرن هیجدهم فرانسه نیز در کتاب امیل یا آموزش و پرورش معتقد بود که انسانها، پاک و آزاد زاده میشوند اما در روند اجتماعی شدن از فطرت پاک خویش منحرف و به انواع کژیهای رفتاری و فکری آلوده میشوند. با این تصور و فرضیه زندان یک فرصت دوباره برای اصلاح و درمان و باز اجتماعی شدن است.
این حقوقدان به تئوریهایی که در قرن هیجدم مطرح بود اشاره میکند و میگوید: براساس تئوریهای مطرح شده در قرن هیجدهم آزادی مهمترین ارزش و حق بشر محسوب میشود و محرومیت از آزادی یا مجازات حبس نیز میتواند موثرترین مجازات برای جرایم یا تهدید برای پیشگیری از ارتکاب جرم محسوب شود.
دلایل ناکارآمدی مجازات حبس
اما سوال اساسی در اجرای مجازات حبس این است که آیا تردیدهای ناظر به ناکارآمدی آن و تحقق نیافتن اهداف اجرای مجازاتها از ماهیت ناکارآمدی آن نشأت میگیرد یا اینکه از شیوه و مدل کاربردی آن ناشی میشود؟، به عبارت دیگر نفس وذات مجازات سالب آزادی ناکارآمد است، یا مدل کاربردی و مدیریت تقنینی- قضایی و اجرایی آن مجازات حبس را ناکار آمد کرده است؟
عضو هیات علمی دانشکده حقوق شهید بهشتی از جمله مهمترین دلایل در جهت ناکارآمدی مجازات حبس را آمار قابل توجه تکرارکنندگان جرم عنوان میکند و میگوید: افزایش آمار تکرار کنندگان جرم دلالت بر موفق نبودن مجازات حبس است .
این استاد دانشگاه با تاکید بر مطالعات و بررسیهای کارشناسی شده ای در خصوص بازنگری در مورد کیفر حبس میگوید: سوال مهم و اساسی که باید در دوره بازنگری نسبت به کاربرد مجازات حبس و میزان کارآیی آن پاسخ داد و به نحو کارشناسی شده مورد تجزیه و تحلیل قرارداد ،این است که آیا نفس و ماهیت مجازات حبس یا اینکه عدم کاربرد علمی مجازات حبس بویژه در اجرای سیاست تقنینی موجب افزایش آثار سوء مجازات حبس و عدم اقبال نسبت به آن شده است؟ به بیان دیگر تراکم جمعیت کیفری تا چه حد تحت تاثیر اجرای مجازات حبس است و تا چه حد تحت تاثیر عوامل دیگر از قبیل فشارهای اجتماعی، مشکلات اقتصادی و عوامل محیطی جرم زا واقع شده است؟
وی اضافه میکند: بنابراین به منظور پرهیز از افراطگرایی و سقوط در عرصه ی نامطمئن دیگری ابتدا باید نقد عالمانه و بیطرفانهای نسبت به کیفیت سیاستها و برنامههای تقنینی- قضایی و اجرایی گذشته داشته باشیم تا میزان سهم ناکارآمدی مجازات حبس را در تامین اهداف و کارکردهای مجازات حبس نسبت به سایر عوامل دریابیم و رویکرد جدید را با آگاهی و شناخت و تدبیر زیر ساختهای لازم
انتخاب کنیم.
این عضو هیات علمیدانشگاه همچنین تصریح میکند: بدون تردید اجرای مجازات حبس برای بسیاری از جرایم و افراد نه تنها ناکارآمد و غیر مفید است بلکه زیانآور نیز خواهد بود اما متقابلا در بسیاری از جرایم و نسبت به بسیاری از افراد به شرط استفاده از برنامههای علمی ،استفاده از مجازات حبس بهترین واکنش و مجازات تلقی میشود.
شاملو به کارگیری روشهای علمی در اجرای مجازات حبس را بسیار مهم توصیف کرده و میگوید: آنچه از اهمیت برخوردار است بکارگیری روشهای علمی و رعایت حداقل استانداردهای کارشناسی شده در اجرای مجازات حبس است. به منظور تامین اهداف پیشبینی شده در اجرای مجازاتها و جلوگیری از آثار سوء آن از جمله افزایش آمار تکرارکنندگان جرم ضرورت تجدیدنظر اساسی در نحوه و کیفیت کار برد مجازات حبس اجتنابناپذیراست.
اما این تجدیدنظر در اجرای مجازات حبس باید توام با بازنگری اساسی در سیاستهای تقنینی- قضایی و اجرایی مرتبط با مجازات حبس به همراه پالایشی اساسی در بسترهای مرتبط انجام پذیرد. والا با اعمال مجازات حبس نه تنها آسیبهای زیستی – روانی و اجتماعی بزهکاران ترمیم نشده و بازپروری صورت نمیگیرد، بلکه زندان تبدیل به مرکز همافزایی ارادههای مجرمانه خواهد شد.
با توجه به آنچه که این استاد حقوق کیفری کشورمان در گفتوگو با« حمایت »مورد تاکید قرار داد، اصرار بر استفاده از مجازات حبس نمیتواند برای جامعه مزایا و منافع قابل توجهی داشته باشد. مردم باید به این حقیقت واقف شوند که استفاده از مجازات زندان برای تمامی مجرمان و خطاکاران رافع مشکلات نیست این تجربه نهتنها در کشور ما به اثبات رسیده است ،بلکه از مدتی پیش اکثر نظامهای حقوقی نگاه خود را به مجازات حبس به عنوان یک مجازات کاملا کارآمد و به عبارتی بهترین مجازات تغییر دادهاند و با توجه به شرایط جرم و خصوصیات مجرم به دنبال تعیین مجازاتی هستند که بیش از هر چیز در خدمت جامعهپذیری مجرم باشد و هزینههای مجازات را فقط به مجرم بار کند نه به خانواده و جامعهای که در آن زندگی میکند. بنابراین مجازاتها باید بیش از پیش شخصی شوند.
آغاز تردیدها در مورد عملکرد مجازات زندان
عضو انجمن جرمشناسان ایران ضمن بیان این مطلب که بیش از دو قرن جوامع بشری براساس این ایده که مجازات حبس بهترین مهمترین و موثرترین مجازات برای مقابله با بزهکاری، پیشگیری و اصلاح و درمان بزهکاران است با اعتقاد کامل برنامهریزی و عمل کردند میگوید: به تدریج از نیمه دوم قرن بیستم تردیدهایی در کارکرد و مفید بودن زندان ایجاد شد در این دوره ضمن توسعه قلمروی اجرایی حقوق کیفری و جرم انگاری در بسیاری از حوزههای اجتماعی استفاده از مجازات حبس یا سالب آزادی نیز بسیار گسترش یافت.
شاملو ادامه میدهد: در این دوره بود که اکثر قریب به اتفاق جرایم با مجازات حبس همراه شدو استفاده افراطی از مجازات حبس نه تنها کارکرد اجتماعی آنرا کم رنگ کرد بلکه موجب کمرنگ شدن خصوصیت و کارکرد ترهیبی آن شد و نقد مجازات زندان بویژه توجه به آثار منفی و مشکلات روانی بهداشتی، اقتصادی و سیاسی ناشی از اعمال مجازات حبس آغاز شد.
در گفتوگوی«حمایت» با دکتر شاملو بررسی شد؛